Küresel piyasalar, Hürmüz Boğazı’ndaki fiili kısıtlamaların tetiklediği enerji arzı şokuyla sarsılırken, bazı borsaların rekor seviyelere yakın seyretmesi dikkat çekici bir çelişki yaratıyor. Dü...
Küresel piyasalar, Hürmüz Boğazı’ndaki fiili kısıtlamaların tetiklediği enerji arzı şokuyla sarsılırken, bazı borsaların rekor seviyelere yakın seyretmesi dikkat çekici bir çelişki yaratıyor. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın teknik olarak açık olmasına rağmen, gemi trafiğindeki düşüş, sigorta maliyetlerindeki artış ve tankerlerin rota değiştirmesi, boğazın işlevsel olarak daraldığını ve riskli bir geçiş noktasına dönüştüğünü gösteriyor.
International Energy Agency (Uluslararası Enerji Ajansı) bu durumu ‘modern dönemin en büyük arz şoklarından biri’ olarak nitelendirirken, International Monetary Fund (Uluslararası Para Fonu) ve World Bank (Dünya Bankası) enerji akışındaki kesintilerin küresel büyüme üzerinde aşağı yönlü, enflasyon üzerinde ise yukarı yönlü baskı oluşturduğunu belirtiyor. Organisation for Economic Co-operation and Development (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) ise bu şokun küresel ekonomiyi stagflasyon benzeri bir yola sokabileceği uyarısında bulunuyor.
Enerji Şoku ve Lojistik Zincirindeki Kırılma
Hürmüz Boğazı’ndaki fiili daralma sadece petrol fiyatlarını değil, küresel lojistik zincirlerini de derinden etkiliyor. Tanker sigortalarının geri çekilmesi, navlun maliyetlerindeki artış ve teslim sürelerinin uzaması, küresel ticaretin görünmez altyapısını sarsıyor. IMF’nin ülkeleri ‘stokçuluktan kaçınma’ yönündeki uyarısı, arz eksikliğinden ziyade, arzın güvenli ve zamanında taşınamaması sorununun ciddiyetini gözler önüne seriyor.
Merkez Bankalarının İkilemi
Bu karmaşık ortamda merkez bankaları, özellikle Federal Reserve (ABD Merkez Bankası) ve European Central Bank (Avrupa Merkez Bankası), klasik bir politika ikilemiyle karşı karşıya. Enerji fiyatlarındaki artış enflasyonu körüklerken, büyüme aynı anda yavaşlıyor. Faiz artırımı enflasyonu dizginleyebilir ancak ekonomik büyümeyi daha da yavaşlatabilir. Faiz indirimi ise büyümeyi destekleyebilir ancak enflasyonu kalıcı hale getirebilir. Bu durum, merkez bankalarını ‘bekle ve gör’ yaklaşımına itiyor ve hareket alanlarını daraltıyor.
Yatırım bankaları da bu duruma ilişkin benzer endişeler taşıyor. Goldman Sachs ve JPMorgan Chase, petrol fiyatlarında 120-150 dolar aralığının mümkün olduğunu ve bu seviyelerin ikinci tur enflasyon etkileri yaratabileceği konusunda uyarıyor. Morgan Stanley ise büyümedeki yavaşlamanın faiz artışlarını sınırlayacağını, ancak enflasyonun da faiz indirimlerini geciktireceğini belirtiyor. Ortak görüş, merkez bankalarının manevra alanının kısıtlı olduğu yönünde.
Borsaların Çelişkili Yükselişi: ‘Kötü Haber, İyi Haber’ Refleksi mi?
Tüm bu olumsuz tablonun ortasında, özellikle ABD borsalarının rekor seviyelere yakın seyretmesi ilk bakışta çelişkili görünebilir. Ancak piyasalar, genellikle bugünü değil, geleceği fiyatlar. Mevcut krizin geçici olduğuna dair beklenti ve büyümedeki yavaşlamanın nihayetinde para politikasını gevşetmeye zorlayacağı inancı, bu yükselişin arkasındaki temel dinamiklerden biri. Bu durum, yatırım literatüründe sıkça rastlanan ‘Kötü haber, iyi haber olabilir’ refleksini yansıtıyor.
Ancak bu yükseliş homojen değil. Endeksleri yukarı taşıyan, geniş piyasa değil; sınırlı sayıda büyük teknoloji ve enerji şirketleri. Bu durum, piyasanın geneline yayılan bir iyimserlikten ziyade, belirli temalara yönelik yoğunlaşmayı gösteriyor. IMF ve OECD’nin ‘finansal piyasalar temellerden kopabilir’ uyarısı da tam olarak bu noktayı işaret ediyor.
Türkiye Ekonomisi İçin Karmaşık Bir Tablo
Türkiye gibi enerji ithalatçısı ve döviz hassasiyeti yüksek ekonomiler için tablo daha da karmaşık bir hal alıyor. Petrol fiyatlarındaki artış, doğrudan enflasyon ve dış ticaret dengesi üzerinde baskı oluşturuyor. Fitch Ratings ve S&P Global Ratings, Türkiye’deki politika normalleşmesini olumlu karşılasa da, yüksek enflasyon ve dış finansman ihtiyacının devam ettiğini vurguluyor. Moody’s ise özellikle dış şoklara karşı kırılganlığın sürdüğüne dikkat çekiyor.
Bu çerçevede Borsa İstanbul’un yükselişi de mümkün, hatta muhtemel. Ancak bu yükselişin niteliği farklıdır. ABD’de borsalar gelecekteki büyüme ve politika gevşemesini fiyatlarken, Türkiye’de borsa çoğu zaman enflasyondan kaçışın bir aracı haline geliyor. Bu nedenle nominal getiriler ile gerçek (özellikle dolar bazlı) getiriler arasında önemli farklar oluşabilir.
İki Dünyanın Çarpışması Kaçınılmaz mı?
Sonuç olarak, küresel piyasaların karşı karşıya olduğu durum bir çelişki değil, bir ayrışmadır. Bir tarafta enerji ve lojistik üzerinden ilerleyen reel bir şok; diğer tarafta bu şokun geçici olacağına inanan finansal piyasalar.
Bu iki gerçeklik aynı anda var olabilir, ancak sonsuza kadar değil. Asıl soru, bu iki dünyanın ne zaman ve nasıl çarpışacağıdır. Bu çarpışma gerçekleştiğinde, piyasa hikayeleri yerini ekonomik gerçekliğe bırakacaktır.
