0,00₺ 0

Sepet

Sepetinizde ürün bulunmuyor.

Alışverişe devam et
The Economist

Yapay zekâ matematiği yutuyor. Sırada ekonomi mi var?

1930 yılında John Maynard Keynes, sermaye birikimi ve teknolojik ilerlemenin gelecek kuşaklara refah içinde, daha az çalışarak yaşayabilecekleri bir dünya sunacağını öngörmüştü. Keynes, biriken sermay...
Hülya Kocaer
Kasım 22, 2026
Paylaş

1930 yılında John Maynard Keynes, sermaye birikimi ve teknolojik ilerlemenin gelecek kuşaklara refah içinde, daha az çalışarak yaşayabilecekleri bir dünya sunacağını öngörmüştü. Keynes, biriken sermayenin ve teknolojik gelişmenin kendi entelektüel mirasçıları üzerindeki etkisini ise muhtemelen hesaba katmamıştı. Yapay zekâ modellerinin matematikte çözülememiş yüzlerce problemi çözmesinin ardından, şimdi de “kasvetli bilim” olarak anılan iktisat, pek de dinlendirici olmayan bir dönüşüme hazırlanıyor. Northwestern Üniversitesi’nden iktisat teorisyeni Ben Golub’a göre bu kaygı, matematikçilerinkine kıyasla daha az varoluşsal olabilir. Yine de yapay zekâ, araştırma üretmenin maliyetini düşürerek iktisat disiplinini şimdiden değiştirmeye başladı. Peki, fikir üretme konusunda insanın üstünlüğünü de aşındırabilecek mi?

Büyük dil modellerinin kullanımı artık araştırma dünyasının her alanına yayılmış durumda. Harvard Üniversitesi’nden, saygın Quarterly Journal of Economics’in (QJE) editörlerinden Stefanie Stantcheva, dergiye gönderilen makalelerde belirgin bir değişim gözlemliyor: “Şekillerin sunuluş biçimi, analizlerin bir bölümü, metinlerin daha özenli hale gelmesi…” Yale School of Management’tan Paul Goldsmith-Pinkham’ın analizine göre, temmuz ayında ABD’deki bir araştırma arşivi olan National Bureau of Economic Research’e gönderilen çalışma metinlerinin yaklaşık dörtte birinde yapay zekâ desteğiyle yazılmış bölümler bulunuyordu. Makale yazmak kolaylaştıkça bazı akademik dergiler başvuru yağmuruna tutulmaktan endişe ediyor. Bir diğer prestijli yayın olan Journal of Political Economy (JPE), düşük nitelikli çalışmaların önünü kesmek amacıyla 2027’de makale başvuru ücretini 500 dolara kadar yükseltecek.

Değişim yalnızca yazım süreciyle sınırlı değil. İktisat makalelerinin analitik omurgasını oluşturan çalışmalar da giderek daha fazla yapay zekâ ajanları tarafından yürütülebiliyor. Zürih Üniversitesi’nden David Yanagizawa-Drott, Otonom Politika Değerlendirmesi (Autonomous Policy Evaluation – APE) adını verdiği bir araştırma programı başlattı. İnsan iktisatçıların yaptığı gibi, Yanagizawa-Drott’un yapay zekâ sistemi de kamuya açık verilerden yararlanarak politikaların etkisini ölçüyor. Sistem, örneğin İsviçre’de ikinci konutlara getirilen yasağın konut ve ticari yapı yatırımlarını önemli ölçüde azalttığını; Mısır’da 2016’da yaşanan büyük çaplı para birimi değer kaybının ise sermaye malı üreticilerinden çok tüketim malı üreticilerini etkilediğini ortaya koydu.

Peki, yapay zekâ ajanlarının yürüttüğü araştırmalar ne kadar güvenilir? Yanagizawa-Drott ve çalışma arkadaşı Olaf Willner, APE kapsamında hazırlanan 1.000 makaleyi bir yapay zekâ doğrulama sistemiyle inceledi. Hiçbiri hatasız değildi; 842 makalede, temel sonuçları geçersiz kılabilecek nitelikte ciddi hatalar da dahil olmak üzere en az bir önemli sorun tespit edildi.

Yapay zekânın insan araştırmacılarla nerede durduğunu kabaca görmek için The Economist, Ben Golub’un kurduğu araştırma doğrulama şirketi Refine ile birlikte bir çalışma yürüttü. Refine, 2026’nın ilk dokuz ayında en saygın beş akademik dergide yayımlanmak üzere kabul edilen makaleler arasından rastgele 100 tanesini seçti. Bunlar arasında QJE ve JPE de bulunuyordu. Makaleler, birden fazla ileri düzey yapay zekâ modeliyle kapsamlı biçimde incelendi; ayrıca bir insan hakem de ciddi hataları belirlemek üzere son kontrolden geçirdi. İnceleme sonucunda 100 makalede toplam 4.158 sorun işaretlendi. Her on makaleden birinde en az bir ağır hata vardı. Diğer sorunlar ise yorumlama hataları veya tablolarla metin arasındaki tutarsızlıklardan kaynaklanıyordu.

Bu iki çalışma doğrudan karşılaştırılamaz. Ancak insan iktisatçıların daha düşük hata oranı, mesleklerini korumak isteyenler için bir miktar umut veriyor. Fikir üretme konusunda da insanlar hâlâ önde. Emory Üniversitesi’nden Alexis Akira Toda’nın bir deneyi, yalnızca iktisat teorisi üzerine yazılmış makalelere odaklandığında, yapay zekânın olası bir kusuru kontrol etmenin maliyetini düşürdüğünü, ancak “kusuru ilk aşamada tespit etmek için gereken insan muhakemesinin yerini henüz güvenilir biçimde alamadığını” gösterdi. APE makaleleriyle yayımlanmış insan çalışmalarını karşılaştıran bir başka araştırma da aradaki farkın uygulama kalitesinden çok fikirlerde ortaya çıktığına işaret etti.

Cenevre Uluslararası ve Kalkınma Çalışmaları Enstitüsü’nden Michele Zampa ise başka bir çalışmada, bir yapay zekâ hakeminden 981 yapay zekâ makalesiyle 41 insan araştırmacının makalesini değerlendirmesini istedi. Değerlendirmede araştırma sorularının özgünlüğü ve yöntemsel sınırlılıkların kabul edilmesi gibi ölçütler kullanıldı. Yapay zekâ, mevcut araştırmaların çok olduğu ve geniş bir literatürün taranmasını gerektiren alanlarda daha başarılıydı. İnsan araştırmacıların performansıysa incelenen literatürün büyüklüğünden bağımsız olarak aynı düzeyde kaldı.

Bir başka endişe de yapay zekânın, yüzlerce farklı yöntemle verileri tekrar tekrar inceleyip istatistiksel olarak anlamlı bir sonuç bulana kadar onları evirip çevirmesi. “P-hacking” olarak bilinen bu yöntem, araştırmacının aradığı sonucu elde edene kadar veri ve analiz tercihlerini değiştirmesi anlamına geliyor. Sonuçların farklı veri setleri veya yöntemler kullanıldığında ne ölçüde değiştiğini sınamak, bu sorunu sınırlayabilir. Harvard’dan Nic Fishman ve Cornell Üniversitesi’nden Gabriel Sekeres’in hesaplamalarına göre, bir insan araştırmacının çalışması için yaklaşık 50 sağlamlık kontrolü yeterliyken, yapay zekâ ajanlarının ürettiği araştırmalarda bu sayı 7.000’e çıkabilir. Bu kadar kapsamlı bir denetim pratikte mümkün görünmüyor. APE projesinin makalelerinde, bunların kanıta dayalı politika oluşturma süreçlerinde kullanılmaması gerektiğine dair uyarı bulunması da şaşırtıcı değil.

Bununla birlikte makineler hızla ilerliyor. İsviçre’deki bir başka üniversite olan ETH Zürih’ten Benjamin Kohler ve çalışma arkadaşları, yapay zekâdan 48 sosyal bilimler makalesini yeniden üretmesini istedi. Sistemlere yalnızca araştırmaların ham verileri ve kullanılan yöntemlerin açıklaması verildi. Özgün makalelerle yapay zekânın yeniden ürettiği sonuçlar arasındaki farklılıkların yaklaşık yarısı yapay zekâdan, diğer yarısı ise insan araştırmacıların çalışmalarından kaynaklanıyordu. Ancak yapay zekâ modeli ne kadar gelişmişse, hata dengesi de o ölçüde insanların aleyhine değişiyordu.

İktisadın yeni 10100111001111’i

Hataları azalıp yaratıcılığı arttıkça yapay zekâ, tarihsel verileri incelemenin zahmetli işlerini üstlenecek, karmaşık modellemeleri basit kod yazmak kadar kolaylaştıracak, seçmeci veri kullanımını ortaya çıkaracak ve iktisada sayısız başka katkı sağlayacak. Artık yalnızca bir araç olmaktan da çıkıyor. Harvard’dan Dani Rodrik, “Yapay zekâyı bir ortak yazar olarak düşünmemiz gerekiyor” diyor. Yine de iktisadın insan ortak yazarlardan tamamen vazgeçmesi için daha uzun bir süreye ihtiyaç var. Rodrik’e göre bunun nedeni, “hangi modellerin doğru olduğu, kanıtlardan nasıl genelleme yapılacağı ve araştırmanın hangi çerçevede yürütülmesi gerektiği konusunda hâlâ büyük bir belirsizlik bulunması”.

Keynes de muhtemelen bu görüşe katılırdı. Usta bir iktisatçının “matematikçi, tarihçi, devlet adamı ve filozof” olması gerektiğini yazmıştı. Ona göre iktisatçı hem sembolleri anlamalı hem de kelimelerle konuşmalı; özel olanı genel çerçevede değerlendirmeli, soyut olanla somut olanı aynı düşünce sürecinde bir araya getirebilmeliydi.

Yapay zekânın Keynes’in bu ölçütlerini karşılaması daha uzun zaman alabilir. Öte yandan Keynes’in de belirttiği gibi, bu niteliklerin tümüne sahip insan sayısı da zaten pek fazla değil.

2013’te Dr. Artunç Kocabalkan tarafından kurulan İFM Medya, finansal iletişim, araştırma, stratejik iletişim ve medya alanlarında entegre hizmet sunan uluslararası bir ajanstır.
[email protected]
Sosyal Medyada Bizi Takip Edin
© 2026 BS Ekonomi Tüm Hakları Saklıdır.
|
News & Media Platform, simplified
A Sound Fiction