Küresel enerji fiyatlarının yeniden yükseldiği bir dönemde Türkiye ekonomisine dair klasik soru geri dönüyor: petrol ne kadar yükselecek? Ancak piyasanın artık sorduğu soru bu değil. Asıl mesele, bu y...
Küresel enerji fiyatlarının yeniden yükseldiği bir dönemde Türkiye ekonomisine dair klasik soru geri dönüyor: petrol ne kadar yükselecek? Ancak piyasanın artık sorduğu soru bu değil. Asıl mesele, bu yükselişin Türkiye için hangi kur seviyesinde ve hangi sermaye akımıyla dengeleneceği. Çünkü Türkiye’de makro denge, tek bir değişkenin değil, birbiriyle yarışan iki gücün sonucudur: cari açık baskısı ve jeopolitik prim.
Enerji ithalatına bağımlı bir ekonomi olarak Türkiye’nin petrol fiyatlarına duyarlılığı tartışmasız. Hakan Kara’nın hesaplamaları bu ilişkinin çarpıcı bir özetini sunuyor: petrol fiyatındaki her 10 dolarlık artış, cari açığı yaklaşık 4–5 milyar dolar büyütüyor. Bu mekanizma, International Monetary Fund analizlerinde de açık biçimde yer alıyor. Enerji fiyatları yükseldiğinde dış finansman ihtiyacı artar ve döviz kuru üzerinde baskı oluşur. Bu zincir, Türkiye’nin son yirmi yıldaki makro hikâyesinin temel omurgasını oluşturur.
Ancak bu doğrusal ilişki artık tek başına yeterli değil. Alaattin Aktaş’ın son değerlendirmeleri, cari açığın artık yalnızca enerji fiyatlarının bir fonksiyonu olarak okunamayacağını gösteriyor. Hizmet gelirlerindeki artış, turizmdeki güçlü performans ve enerji faturasının yönetimindeki esneklik, petrol şoklarının etkisini zamana yayarak yumuşatıyor. Bu nedenle bugünün Türkiye’sinde cari açık, tek boyutlu bir kırılganlık değil, çok değişkenli bir denge problemi.
Fakat piyasa bu karmaşıklığı değil, sonucu fiyatlar. Ve son haftalarda uluslararası bankalardan gelen mesajlar — Türk lirası lehine pozisyonların kapatılması gibi — bu sonucun yeniden tartışılmaya başlandığını gösteriyor. Buraya kadar hikâye tanıdık: petrol yükselir, cari açık artar, kur baskılanır.
Asıl kırılma noktası bundan sonra başlıyor.
Son dönemde Artunç Kocabalkan’ın analizlerinde öne çıkan çerçeve, bu mekanizmayı tek başına yeterli görmüyor. Onun yaklaşımında Türkiye, yalnızca enerji ithalatçısı bir ekonomi değil; aynı zamanda NATO’nun güneydoğu kanadında, Orta Doğu–Avrupa enerji geçiş hatlarının merkezinde ve küresel güvenlik mimarisinde yeniden ağırlık kazanan bir ülke. Bu nedenle yaklaşan NATO zirvesi gibi gelişmeler, ekonomik veriler kadar finansal fiyatlamayı da belirleyebilir.
Bu bakış açısı, denkleme ikinci bir kuvvet ekliyor: jeopolitik prim.
Eğer Türkiye’nin stratejik konumu, Batı ile ilişkilerin yeniden dengelenmesi ve bölgesel rolünün güçlenmesiyle birlikte sermaye girişlerini desteklerse, petrol kaynaklı cari açık baskısı tek başına belirleyici olmayabilir. Bu durumda kur, yalnızca dış açıkla değil, aynı zamanda artan sermaye akımlarıyla da şekillenir. Başka bir ifadeyle, aynı cari açık farklı bir kur seviyesinde finanse edilebilir.
Bu nedenle Türkiye ekonomisine dair bugünkü tartışma, iki farklı senaryonun rekabeti olarak okunmalı. Birinci senaryoda petrol fiyatları kalıcı olarak yükselir, cari açık genişler ve kur bu baskıyı absorbe etmek zorunda kalır. İkinci senaryoda ise jeopolitik gelişmeler Türkiye’ye yönelik risk algısını düşürür, sermaye girişlerini artırır ve aynı açık daha düşük bir kur oynaklığıyla finanse edilir.
Bu iki senaryo birbirini dışlamaz; aksine aynı anda çalışır. Piyasa, bu iki gücün hangisinin ağır bastığını ölçerek fiyatlama yapar.
Geçmişte Türkiye ekonomisi çoğunlukla ilk senaryoya daha yakındı. Enerji fiyatlarındaki artış, gecikmeli de olsa kurda bir düzeltmeyi beraberinde getiriyordu. Ancak bugünün farkı, ikinci senaryonun artık daha güçlü bir ihtimal haline gelmiş olmasıdır. Jeopolitik konum, enerji koridorları ve küresel güç dengelerindeki değişim, Türkiye’nin risk primini yeniden tanımlayabilecek unsurlar olarak öne çıkıyor.
Sonuç olarak mesele yalnızca petrolün cari açığı ne kadar büyüteceği değildir. Asıl mesele, bu açığın hangi koşullarda, hangi sermaye akımıyla ve hangi kur seviyesinde sürdürülebileceğidir. Türkiye ekonomisinin önündeki soru da tam olarak budur: enerji şokunun yarattığı baskı mı ağır basacak, yoksa jeopolitik konumun sağladığı prim mi?
Ve nihai denge, her zaman olduğu gibi, bu iki gücün kesiştiği noktada oluşacaktır.
O noktanın TL nin reel değerini koruması amacıyla TCMB ve Mehmet Şimşek tarafından kontrol altında tutulmaya çalışılacağı da açıktır.
Petrol fiyatı tek başına kuru yukarı itmeye yetmez.
