Paraguay’ın dijital bankası nasıl büyük bir bombaya dönüştü?

Televizyon ekiplerinin uçurduğu dronelar, Santiago Peña’nın tepelerdeki malikanesinin üzerinde vınlıyor. Aşağıda müfettişler, gizli bir geçidin içine saklanmış gömme kasayı nasıl açacaklarını tartışıyor. Bir polise, kasayı patlatarak açabileceklerine dair iddiaların doğru olup olmadığı soruluyor. Polis gülerek, “Hayır” diyor. “Çevrede insanlar yaşıyor.” Zaten bir patlama, kasanın hemen üzerinde yer alan sonsuzluk havuzunun içeri akmasına neden olabilirdi.

Paraguay, düzenleyicilerin Ueno adlı yeni nesil bir bankaya el koyduğu 3 Kasım’dan bu yana çalkantı içinde. Üç milyon müşterinin hesapları donduruldu (Paraguay’ın nüfusu yaklaşık 7 milyon). Birçok kişi gıda, akaryakıt veya ilaç parasını ödeyemez hale geldi. Yaklaşık 850 milyon dolarlık devlet fonu ise havada asılı kalmış durumda. Birkaç gün içinde Mr. Peña azledildi ve tutuklandı. Müfettişler, kendisinin dijital kredi kuruluşuna ayrıcalık tanıdığı için makamını kötüye kullandığını belirtiyor. Ueno’nun devlet fonlarını çektiğini ve yandaşlarına cömert krediler dağıttığını söylüyorlar. Mr. Peña ise suçlamaları reddediyor.

2023 yılında göreve gelmeye hazırlanırken Mr. Peña, Paraguay Merkez Bankası’nın (BCP) başına geçmesi için Ueno’nun yönetim kurulu başkanı Carlos Carvallo’yu görevlendirmişti. Mr. Peña, bankayı Paraguay’ın ilk milyar dolarlık girişimi yapmayı hedefleyen Ueno CEO’su Miguel Vázquez ile de yakın bir ilişki içindeydi. Mr. Peña’nın mal varlığı beyanları, Ueno’nun kendisine yaklaşık 315.000 dolar borç verdiğini gösteriyor; savcılar ise borçlanmanın bundan daha fazla olduğunu ve kasanın bulunduğu yazlık rezidansının inşasında kullanıldığını belirtiyor. Kendisi, geçen yıla kadar bankanın holding şirketinde hisse sahibiydi. Merkez Bankası, Mr. Carvallo’nun yönetiminde Ueno’nun hızla büyümesine onay vermişti.

Temmuz ayında bir BCP denetçisi üstlerine, Ueno’nun mali durumunun içler acısı olduğu yönünde uyarıda bulunmuştu. Ancak bu uyarı dikkate alınmadı, denetçi tehdit edilerek görevden uzaklaştırıldı. Yine de söz konusu not, çimento ve sigara üreten şirketlerin sahibi olan güçlü eski başkan Horacio Cartes’e ulaştı. İktidardaki muhafazakar Colorado Partisi’nin lideri olan Mr. Cartes, bir zamanlar Mr. Peña’nın akıl hocasıydı; ancak ikili son dönemde düşman haline geldi. Mr. Cartes, ekim ayında elinde dinamit olduğunu ima etmişti. Ocağında bir patlama tetiklemeden önce kameraya bakarak, “Aklınızda bulundurun,” diye mırıldandı. “Uzak durun.”

Hem Ueno hem de Mr. Peña’nın siyasi kariyeri şu anda enkaz altında. Mr. Peña ile birlikte tutuklananlar arasında Mr. Vázquez, diğer Ueno yöneticileri ve daha ekim ayında finans yayın kuruluşu LatinFinance tarafından Yılın Merkez Bankası Başkanı seçilen Mr. Carvallo da yer alıyor. (Tutuklananların çoğu suçlamaları veya Ueno’nun faaliyetlerinden haberleri olduğunu reddediyor.) Mr. Peña’nın silik yardımcısı Pedro Alliana, 6 Kasım’da Paraguay’ın yeni lideri olarak yemin etti. Kabinesi ise tamamen Mr. Cartes’e sadık isimlerle dolu.

Bir mevduat sigorta sistemi sayesinde 1,8 milyondan fazla insan paralarını (38.000 dolarlık üst sınırla) geri almaya başladı. Bu durum Ueno mevduat sahiplerinin çoğunluğunu kapsıyor ve gösterilerin yatışmasına yardımcı oldu. Ancak krizin ekonomiye etkisinin netleşmesi zaman alacak. Paraguay’ın gayri safi yurt içi hasılası yüzyılın başından bu yana reel olarak iki katından fazla arttı. Yine de Ueno’nun çöküşüne bağlı iş kayıpları işleri sekteye uğratabilir. Üstelik endişeli insanlar harcamayı kesti.

Büyük mevduat sahiplerinin parasının geri ödenmesi garanti değil. Ueno, devlet emeklilik fonlarında yaklaşık 520 milyon dolar tutuyordu. Bazı vatandaşlar emekli maaşlarını alamazken, birçoğu gelecekte de alamayacağından korkuyor. Kongre binası önündeki bir protestoda doktor Karina Fernández, “Hayal kırıklığına uğradık, kandırıldık, hırslandık,” dedi. “Durum son derece acı verici.” Bu çöküş, sığır eti ve soyadan sonra ülkenin en büyük üçüncü döviz kaynağı olan (2025’te rekor kıran 1,35 milyar dolar) havaleri de etkileyecek. Arjantin, Brezilya ve İspanya’da çalışan bir milyon Paraguaylının eve para göndermesini çok daha kolay hale getiren şeyin Ueno’nun bankacılık uygulaması olduğunu belirten ve başkent Asunción’a protesto için 300 kilometre yol kateden kırsal kesim örgütleyicisi Belarmino Balbuena, “Bu mesele tüm nüfusu ilgilendiriyor,” diyor.

Paraguay’daki geçmiş siyasi skandal patlamaları büyüme ivmesini uzun süre sekteye uğratmamıştı. Yerel düşünce kuruluşu CADEP’ten Fernando Masi, merkez bankasının bağımsızlığına dair algıya verilen zararın doğrudan yabancı yatırımlara ket vurabileceğini söylüyor. Brezilyalıların fabrika kurduğu, Arjantinlilerin kuleler diktiği ülkede, geçen yıl 1,2 milyar dolarlık rekor bir yabancı doğrudan yatırım gerçekleşmişti.

Yükselenler düşer Son yıllarda aşı karşıtları, blokzincir meraklıları ve çeşitli vergi kaçışçıları da Paraguay’a akın etti. Eylül ayına kadar geçen dokuz aylık sürede rekor sayılabilecek 50.000 kişi oturma izni başvurusunda bulundu. Siyasi çalkantı ve bloke edilen banka hesapları, bazı özgürlük düşkünlerinin Bolivya gibi alternatif yerleri değerlendirmesine yol açabilir. X’te (Bitcoin Capitalist adıyla bilinen) Amerikalı girişimci Travis Miller, “Paraguay güvenli bir liman olarak görülüyordu,” diyor. “Şimdi ise sanki nükleer bir bomba patladı.”

Bu skandal, 2028’de yapılacak seçimler öncesinde Paraguay muhalefet partileri için bir fırsat sunuyor. 1887’de kurulan Colorado Partisi, 18 yıl önceki seçimler hariç tüm demokratik seçimleri kazanmıştı. Ancak şimdi Mr. Peña ve Mr. Alliana’yı –veliaht ile yedek planı– harcayan Mr. Cartes’in ekibinin elinde sıfır hükmünde isimler kaldı (Paraguay devlet başkanları tek bir beş yıllık dönemle sınırlı). Merkezci bir partiden gelen 37 yaşındaki eski belediye başkanı Miguel Prieto, en popüler rakip konumunda.

Eski maliye bakanı Dionisio Borda, Mr. Peña ve zihniyetinin “inşa ettiğimiz her şeyi erozyona uğratmaktan” sorumlu olduğunu söylüyor. “Bu beni biraz üzüyor, aynı zamanda da öfkelendiriyor.” Borda, yolsuzluk, adaletsizlik ve kötü kamu hizmetlerinden ötürü kabaran hoşnutsuzluğu, eğer seçilirse nasıl dindirebileceği konusunda Mr. Prieto’ya danışmanlık yapıyor. Her şey havaya uçmadan önce.