Liderler zirvesi ve Tayvan teması

Donald Trump ve Xi Jinping bu yıl üçüncü kez bir araya gelmeye hazırlanıyor. 18-19 Kasım tarihlerinde Shenzhen’deki APEC Zirvesi’nde gerçekleşecek olan bu kritik buluşmada Xi, Tayvan’a yapılan silah satışlarının durdurulması ve Amerika’nın resmi politikasında net bir değişiklik yapılması yönündeki baskısını yineleyecek. Ancak Trump’ın vereceği yanıt konusunda son derece dikkatli adım atması gerekiyor.

Trump, Tayvan meselesini “mükemmel bir pazarlık kozu” olarak nitelendirmişti. Ancak seleflerinin aksine, ABD’nin Tayvan’a silah satışı kararlarında Çin’in görüş bildirmesine zemin hazırladı. Xi Jinping’in nihai hedefi ise bu satışların tamamen kesilmesini sağlamak; zira bu durum Çin’in adayı güç kullanarak ele geçirmesini belirgin şekilde kolaylaştıracaktır.

Yaklaşık otuz yıldır ABD yönetimlerinin benimsediği mevcut politika, Amerika’nın Tayvan’ın bağımsızlığını “desteklemediği” esasına dayanır. Çin tarafı ise ABD’nin bu bağımsızlığa resmen “karşı çıkmasını” talep ediyor. İki ifade arasındaki fark son derece kritiktir: “Desteklememek”, ada halkının iradesi doğrultusunda organik olarak gelişecek bir çözüme itiraz edilmeyeceği anlamına gelir. “Karşı çıkmak” ise doğrudan taraf tutmak demektir; yani ABD’nin Tayvan’ın resmi egemenlik adımlarına aktif olarak engel olacağı mesajını taşır.

Üstelik Tayvan’da iktidarda bulunan Demokratik İlerleme Partisi (DPP), adanın zaten de facto (fiili) olarak egemen bir devlet olduğunu, dolayısıyla resmi bir bağımsızlık ilanına gerek bulunmadığını savunuyor. Dolayısıyla ABD’nin bağımsızlığa “karşı çıkması” veya basitçe “desteklememesi”, gelecekteki olası bir olayla değil, halihazırdaki gerçeğin onaylanıp onaylanmamasıyla ilgilidir. Bağımsızlığa açıkça karşı çıkmak, diplomatik ilişkilerin kurulmasından bu yana Çin’e verilen en büyük taviz olmakla kalmaz; yalnızca Taipei’de değil, ABD’nin bölgedeki taahhütlerini takip eden tüm müttefik başkentlerinde de şok dalgaları yaratır.

Bu durum tam olarak Xi’nin hesaplarının bir parçası. Pekin onlarca yıldır ABD’yi müttefiklerinden koparmaya çalışıyor; Trump’ın bu konudaki bocalayan tutumu ise Çinli bürokratların kendi başlarına başarabileceğinden çok daha fazla iş gördü. Diğer yandan Çin’in Tayvan’ı kendine yakınlaştırma çabaları tam tersi bir etki yaratarak ada halkının direncini pekiştiriyor.

Pekin yönetimi, Tayvan’daki “kimlik değişimi” konusunda derin bir endişe taşıyor. Nitekim Ulusal Chengchi Üniversitesi’nin araştırmasına göre, adada kendini “yalnızca Çinli” olarak tanımlayanların oranı %2,5’e kadar gerilemiş durumda. Halkın %63’ü kendisini “yalnızca Tayvanlı” olarak nitelendirirken, %31’i ise hem Tayvanlı hem Çinli olduğunu belirtiyor. Son yirmi yılda yaşanan bu radikal zihniyet değişiminde, Çin’in Hong Kong’daki siyasi özgürlükleri tırpanlaması büyük bir kırılma noktası oldu.

Bu iki konu arasındaki bağ tesadüfi değildir. Çin’in ortaya koyduğu “Tek Ülke, İki Sistem” modeli aslında ilk olarak Tayvan için tasarlanmış, Hong Kong ise bu sistemin ne kadar başarılı işlediğini gösteren bir vitrin olarak sunulmuştu. Ancak bu vitrin çöktü ve bugün söz konusu formül Tayvan siyasetinde tamamen itici bir unsura dönüştü.

Çin Komünist Partisi (ÇKP) söylemi, Tayvan’ın sivil kimliğini barışçıl birleşmenin önünde duran gayrimeşru bir siyasi proje olarak görüyor ve bunu organik bir süreçten ziyade Amerikan manipülasyonunun bir ürünü ilan ediyor. Fakat durum böyle değil. Tayvan kimliği son derece gerçektir; üstelik Çin kültürünün temel unsurlarını taşıdığı için anakaradakilere tanıdık gelecek kadar da yakın bir dokuya sahiptir.

Anakaradan Tayvan’ı ziyaret eden pek çok kişi burayı oldukça sıcak bulur. Bunun nedeni, toplumun bin yıllık Konfüçyüsçü gelenekleri ve değerleri korumuş olmasıdır. Şayet Boğaz’ın iki yakasından biri zamanla “Çinli” kimliğinden uzaklaştıysa, bu taraf ironik şekilde anakaranın kendisidir. Kültür Devrimi ve ÇKP yönetimi, anakara toplumunu Tayvan’ın hiç tecrübe etmediği biçimde dönüştürdü. Bugün Tayvan, hem kendine özgü bir kimliğe sahip hem de geniş Çin geleneklerinin ayrılmaz bir parçasıdır; Pekin yönetimini en çok rahatsız eden unsur da tam olarak budur.

ÇKP, adadaki bağımsızlık yanlısı grupları bilinçli bir “Çinsizleştirme” (desinicisation) politikası yürütmekle suçluyor ve Tayvan kimliğini ayrılıkçılıkla eşdeğer tutuyor. Fakat bu argüman sebep-sonuç ilişkisini tamamen tersine çeviriyor. Son yirmi yılda adayı birleşme fikrinden uzaklaştıran etkenler Tayvan’da değil, anakarada yaşandı. 2008’de seçilen Başkan Ma Ying-jeou döneminde Tayvan, Pekin ile daha yakın ilişkiler kurmuş ve 2010’da dev bir ticaret anlaşmasına imza atmıştı. Ancak o tarihten bu yana Çin medyadaki denetimi sıkılaştırdı, muhalefet alanını daralttı ve siyasi otoriteyi tek elde topladı. Rekabetçi seçimlere ve özgür basına alışkın bir toplum için bu dönüşüm, anakarayı giderek daha az cazip bir ortak haline getirdi.

Tüm bu tablo nihai bir entegrasyon olasılığını tamamen ortadan kaldırmış değil. Tayvan halkı zaman içerisinde en iyi geleceğin anakara Çin ile aynı siyasi çatı altında bulunmak olduğuna karar verebilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için yaşam kalitelerinin, siyasi haklarının ve kişisel özgürlüklerinin korunacağından emin olmaları gerekir. Ne zaman ki Çin Halk Cumhuriyeti vatandaşlarının bu standartlarda yaşadığını görürlerse, ancak o zaman kendi özgür ve demokratik iradeleriyle birleşme yönünde ortak bir karar alabilirler. O güne kadar Tayvan halkının büyük çoğunluğu bu özgürlükleri ellerinden alacak her türlü hamleye direnmeye devam edecektir.

Çin’in mevcut stratejisi, ABD’ye silah satışlarını durdurması için baskı yaparken, adadaki seçimler öncesinde savaş gemileri ve uçaklarıyla Tayvanlı seçmenlerin gözünü korkutmaya dayanıyor. Ancak dış baskılar adadaki direnci artırmaktan ve ABD’nin bocaladığını gören müttefikleri daha teyakkuz haline getirmekten başka bir işe yaramıyor.

Tayvan askeri güçle ele geçirilebilir; ancak halkı özgürlüklerinin teminat altında olduğunu gördüğü takdirde barışçıl yollarla da Çin ile bütünleşebilir. Çin kültürünün farklı versiyonlarını yaşayan bu iki toplumun birleşmesi mümkündür; fakat bu, Çin’in kendi yönetim anlayışında köklü bir zihniyet değişimine gitmesini gerektirir.

Mevcut şartlarda bu değişim uzak bir ihtimal gibi görünse de tarihin akışı uzundur. Asıl mesele, bu akışın Boğaz’ın her iki yakasındaki insanların gerçek arzularına doğru bükülüp bükülmeyeceğidir. Tayvan sandık başına gittiğinde, Çin kendisini Tayvanlılar için bir tehdit olarak mı yoksa bir cazibe merkezi olarak mı sunacak? Bu sorunun cevabı, hem adanın kaderini hem de Boğaz’daki barışın geleceğini belirleyecektir.