0,00₺ 0

Sepet

Sepetinizde ürün bulunmuyor.

Alışverişe devam et
The Economist

Hamaney’in ölümü ardından İran’da yeni güç dengeleri

“Yeki bood, yeki nabood,” Fars hikayeleri böyle başlar: “Bir varmış, bir yokmuş.” İran’ın siyasi hayatını tam da böyle bir peri masalı ele geçirdi. Kırk yıl boyunca saray...
Hülya Kocaer
Kasım 16, 2026
Paylaş

“Yeki bood, yeki nabood,” Fars hikayeleri böyle başlar: “Bir varmış, bir yokmuş.” İran’ın siyasi hayatını tam da böyle bir peri masalı ele geçirdi. Kırk yıl boyunca saray kurup sürekli vaaz veren işgüzar bir dini lider vardı. Şimdi ise hiç kimse yok. Ayetullah Ali Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney’in, Amerika ile İsrail’in savaşının ilk gününde ailesinin çoğunu öldüren İsrail saldırısından sağ kurtulduğu söyleniyor. Babasının yerini resmen o yönetiyor. Ancak o günden bu yana ne görüldü ne de sesi duyuldu. İranlılar, dümende müdahaleci bir din adamının olmadığı bir hayatı keşfediyorlar.

Bütün figüranların fiziksel bir varlığa ihtiyacı yoktur. 1979 İslam Devrimi’ne kadar Şii inancı, bin yıldan uzun süre boyunca saklı bir imam tarafından yönetilmişti. Bugün hem İranlı yetkililer hem de Batılı istihbarat teşkilatları Mücteba’nın hayatta olduğu konusunda ısrarcı. Suikasta uğrama korkusuyla yer altında saklandığı söyleniyor. Bazı rejim çevreleri işleri perde arkasından yönettiğini söylese de sessizliği sağır edici boyutta.

Siyasette aktif olsa bile Mücteba, hanedan verasetine karşı süregelen muhalefet ve sınırlı dini kimliği göz önüne alındığında güç konsolide etmek için zamana ihtiyaç duyardı. Onun yokluğunda İslam Cumhuriyeti’nin dini baskısı gözle görülür şekilde hafifledi. Savaştan bu yana yurt dışından dönenler arasında, şarkılarına Kuran ayetleri eklediği gerekçesiyle gıyabında hapis cezasına çarptırılmış bir pop yıldızı da var. Başörtüsü zorunluluğu zaten gevşiyordu; bazı yetkililerin kızlarının saçlarının açık olması artık giderek yaygınlaşıyor. Tahran’daki bazı şık restoranlar artık Fransız şarabı servisi yapıyor. Cadı şapkaları giymiş az giyimli İranlılar, halka açık şekilde Cadılar Bayramı’nı kutladı.

En önemli değişim, rejimin gücü kullanma biçiminde yaşanıyor. Londra merkezli düşünce kuruluşu Chatham House’dan Sanam Vakil, “Asıl değişen şey, net ve nihai bir hakemin kalmamış olması” diyor. Devlet televizyonuna, bakanlıklara ve yargıya yapılacak atamalar bir zamanlar dini liderin 44 bin kişilik sarayının onayına tabiyken, bugün yürütme organı daha serbest hareket ediyor. Tahranlı bir akademisyen yakın zamanda şaka yoluyla, “İsrail, Hamaney’den kurtularak İranlılara bir iyilik yaptı” dedi. “Artık onun meşruiyetini [veya onayını] beklemek zorunda değilsiniz. Sistem çok daha verimli.”

Bunun yerine, aralarında generaller ve bürokratların bulunduğu 13 üyeli bir organ olan Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin saflarından altı kişi karar alma sürecine hakim durumda. Amerikan televizyon ağı CBS’e yakın zamanda verdiği bir röportajda, bu altılıdan biri olan Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, durumu şöyle açıklamıştı: “Çeşitli örgütlerin, güvenlik güçlerinin, meclis temsilcilerinin, devlet kurumlarının altı üyesinden oluşan bir ekip… Her türlü karara koordinasyon yoluyla varıyor.” Diğer isimlerin ise şunlar olduğuna inanılıyor: İran’ın ana askeri gücü olan İslam Devrim Muhafızları Ordusu’nun (IRGC) başkomutanı Tümgeneral Ahmed Vahidi; konseyin sekreteri ve eski bir IRGC komutanı olan Muhsin Rezayi; meclis başkanı ve eski bir IRGC tugay komutanı olan Muhammed Bakır Kalibaf; silahlı kuvvetler genelkurmay başı Ali Abdullah; ve aralarındaki diğer sivil olan Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi.

En büyük kararlar, bu kolektif yapının onayını gerektiriyor. Bu kararlar; Amerika ile savaşı bitirme veya yeniden başlatma müzakereleri, nükleer politika ya da on yıllardır ilk kez din adamı olmayan birinin istihbarat bakanı olarak atanması gibi meseleleri kapsıyor. Ancak her bireyin de belirli bir özerkliği var. Mr. Rezayi, 1980’lerdeki İran-Irak savaşının ortasında, 27 yaşında IRGC komutanı olduğundan beri sistemin demirbaşlarından biri olmuştur. O çatışmada Mr. Rezayi’nin yardımcılığını yapan Mr. Vahidi, IRGC’nin sıralarındaki düzeni koruyor; Mr. Kalibaf ise meclisin işlerini yürütüyor.

Mr. Pezeşkiyan büyük ölçüde, savaşın tetiklediği bir buhranı ve neredeyse serbest düşüşte olan bir para birimini yönetmekle baş başa bırakıldı. Ekonomi, bu yılın ikinci çeyreğinde 2025’in aynı dönemine göre %10 küçüldü. Müşteri ve yedek parça bulamaması nedeniyle fabrikalar kapanıyor. İş gücü küçülmesine ve tüm işlerin yarısından fazlası kayıt dışı sektöre kaymasına rağmen, savaştan bu yana işsizlik yarım milyon arttı. Buna rağmen Mr. Pezeşkiyan, savaşın yarattığı yıkımla pek çok kişinin beklediğinden daha iyi başa çıkıyor gibi görünüyor. Bazı petrol rafinerileri ve elektrik santrallerinin bombalanmasına rağmen ışıkları yanık tutmayı başardı.

Mr. Pezeşkiyan savaşın başlamasından bu yana İran sınırlarını ticarete açmaya çalıştı. Kara ticareti arttı. Hazar limanlarından kalkan kargo trenleri günde sekiz kez Tahran’a ulaşıyor. Amerikan baskısına rağmen Azerbaycan’dan, bu aya kadar Türkmenistan’dan ve İran’dan Türkiye’ye gaz akışı devam ediyor. En azından bazı tankerlerin, Hürmüz Boğazı’ndan geçiş için İran’ın talep ettiği geçiş ücretlerini ödediği bildiriliyor. Sıkı dövizin, Birleşik Arap Emirlikleri’nin hawala adı verilen kayıt dışı para ticaret sistemi üzerinden girmeye devam ettiği söyleniyor. Ancak İran, güney limanlarından petrol ihracatına getirilen Amerika ablukasını delmekte zorlanıyor. Amerika’nın donanması İran’ın 2.800 kilometrelik sahil şeridinin tamamını tamamen mühürleyemez, ancak eylül ayındaki ihracat tahminleri günde ortalama 260.000 varil olarak gerçekleşti; bu rakam savaş öncesi akışın yalnızca yaklaşık altıda biri kadarına denk geliyor.

Yine de tüm üst düzey yetkililer altı kişilik komitenin komutası altına rahatça sığmıyor. İç kontrol büyük ölçüde bir IRGC sertliği, eski istihbarat şefi ve dini ideolog olan Hüseyin Taib’in ellerinde kalmaya devam ediyor. Kendisinin, uzun süredir güvendiği bir isim olan Mücteba’yı seçmeleri için din adamlarına baskı yaptığı ve hanedan verasetine olan hevesi nedeniyle kuruluş içindeki bazı kesimler tarafından uzun süredir sevilmediği söyleniyor. İç güvenceden sorumlu ve camiler aracılığıyla üye toplayan devasa bir paramiliter güç olan Besic’in başkanı olarak yürüttüğü mevcut görevi kendisine güçlü bir üs sağlıyor.

Savaşın başladığı günden bu yana adamları ve kadınları, İran genelindeki meydanlarda her gece mitingler düzenleyerek, rejim karşıtı protestocuların doldurabileceği kamusal alanı işgal etti. Sadık kişilere tüfek dağıttılar ve hem erkeklere hem de kadınlara temel eğitim verdiler. Olası protestocuları korkutmak amacıyla Mr. Taib, bu yıl yaklaşık 700 infazın da denetimini üstlendi. Ocak ayında rejim, katliamlar yaparak ve binlerce insanı öldürerek ülke çapındaki gösterileri ezdi. Ancak ardından gelen savaş vatanseverlik duygusunu güçlendirdi. Bu nedenle iç huzursuzluk, rejimin acil tehditler listesinde alt sıralara geriledi.

Hem savaş hem de barış meselelerinde Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi ideolojik farklılıkları bir kenara bıraktı. Dini liderin bir zamanlar kararsızlık yaşadığı konularda, şimdi kararlı ve bazen de beklenenden çok daha esnek hareket ediyorlar. Konseyin Katar diplomatları aracılığıyla 9 Kasım’da Beyaz Saray’a ilettiği son diplomatik girişimi, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı müfettişlerinin, Amerika’nın İran’ın teklifini kabul etmesinden sonraki iki gün içinde İran’a dönebileceğini öne sürüyor. Bu durum, İran’ın haziran ayında sunduğundan daha esnek bir pozisyona işaret ediyor. Bir İranlı yetkiliye göre bu girişim, İran’ın Hürmüz’deki geçiş ücreti talebinden vazgeçebileceğini gösteriyor. Yetkili, bu kez İsrail Lübnan’ı bombalamaya devam etse bile İran’ın masadan kalkmayacağını söylüyor.

Bununla birlikte Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi, gerekirse savaşı tırmandırmaya da razı. Yaşlı Hamaney, Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan ticareti aksatmaktan kaçınmıştı; İran’ın yeni liderleri ise boğazın aylarca kapalı kalmasına göz yumdu. Eylül ayında, ablukanın kaldırılması, dondurulan fonların ülkeye iadesi ve savaş tazminatları da dahil olmak üzere kilitlenmeyi sona erdirmek için yedi “pazarlık konusu yapılamaz” koşul belirlediler. Abluka devam ederse İran’ın nükleer programını canlandırabileceklerinin sinyalini verdiler. Mr. Rezayi, 11 Kasım’da “Zenginleştirilmiş nükleer malzemenin tek bir zerresinin bile İran’ı terk etmesine izin vermeyeceğiz” dedi. İran ayrıca Irak’a büyükelçi olarak bir IRGC saha komutanı göndermeyi planlıyor. Amerika ile yaşanan yüzleşme, İran’ı Rusya ve Çin ile bağlarını sıkılaştırmaya da itti.

Mr. Trump’ın Demokles’in kılıcı olan tam ölçekli savaşı yeniden başlatma tehdidi en büyük tehlikeyi oluşturmaya devam ediyor. Ancak Mr. Rezayi ve yetkilileri, böbürlenmelere aynı şekilde karşılık vererek bununla başa edebilecekleri konusunda özgüven sergiliyorlar. Hazar Denizi’ndeki deniz taşımacılığına, enerji altyapısına veya gaz sahalarına yönelik saldırılara İran’ın nasıl karşılık vereceği sorulduğunda bir yetkili, “Misliyle” diyor. İran, bölgedeki Amerikan işletmelerine ve Avrupa’daki üslerine yönelik yeni saldırılar ile Hürmüz Boğazı’ndaki dijital kabloların imha edileceği konusunda uyarılarda bulundu. Ürdün, Azerbaycan ve Avrupa devletleri de zarar görebilir.

Çatışmalar yeniden başlarsa, İran’ın liderleri bunun ne zaman biteceğini kendilerinin belirleyeceğini umuyor. Demokratlar Ocak ayında Kongre’nin kontrolünü ele geçirdiğinde Mr. Trump’ın askeri eylem gerçekleştirme özgürlüğü daha da karmaşık bir hal alabilir. İran’ın ise benzer bir siyasi son tarihi yok. Yetki devrine dayalı bir komuta zinciri, üst düzey komutanlar öldürülse bile füzelerin uçmaya devam etmesini sağlayacaktır. Rejimin yeni liderliği, uzun süre daha iktidarda kalmayı bekliyor olabilir.

2013’te Dr. Artunç Kocabalkan tarafından kurulan İFM Medya, finansal iletişim, araştırma, stratejik iletişim ve medya alanlarında entegre hizmet sunan uluslararası bir ajanstır.
[email protected]
Sosyal Medyada Bizi Takip Edin
© 2026 BS Ekonomi Tüm Hakları Saklıdır.
|
News & Media Platform, simplified
A Sound Fiction