Yang Guofu, 1990’ların büyük kısmını, daha düzenli şehirler yaratma bahanesiyle seyyar satıcıları darp etme yetkisine sahip korkunç bir sokak çetesi olan chengguan‘dan kaçarak geçirdi. O s...
Yang Guofu, 1990’ların büyük kısmını, daha düzenli şehirler yaratma bahanesiyle seyyar satıcıları darp etme yetkisine sahip korkunç bir sokak çetesi olan chengguan‘dan kaçarak geçirdi. O sıralarda kuzeydoğudaki bir kasabada seyyar arabasında kalamar ızgara yapıyordu. Bay Yang o günden bu yana işini 7.000’den fazla şubesi bulunan küresel bir restoran zincirine dönüştürdü. Şirketi Yangguofu, malatang olarak bilinen baharatlı bir Çin çorbası servis ediyor. Mağazalarının çoğu Çin’de bulunsa da, chengguan’ın kollarının uzanamayacağı Londra, Roma ve geçen ay Lüksemburg dahil olmak üzere 20’den fazla ülkeye yayıldı.
Bay Yang, garip bir zamanda gerçekleşen perakende devriminin bir parçası. Çin’de tüketici harcamaları genel olarak içler acısı durumda; eylül ayında perakende satışlar yıllık bazda cüzi bir oran olan %1’lik bir büyüme kaydetti. Bir zamanlar popüler olan Batılı markalar zorlanıyor. Buna rağmen Çin’deki tipik orta büyüklükte bir şehirde sokakta yürürseniz, nereye bakarsanız bakın dörtyol ağızlarında yeni perakende dükkanları görmeniz olası. Sayısız sütlü çay dükkanı var. Güneydoğu şehirlerinden Nanchang’ın sokaklarında, her köşe başında çay ve atıştırmalık satan bir GoodMe var gibi görünüyor. Geniş bir şekerleme, cips ve kurutulmuş et yelpazesi sunan Busy Ming gibi atıştırmalık dükkanları da neredeyse o kadar yaygın. Popüler bir soğuk içecek franchise’ı olan Mixue’nin kardan adam maskotu artık her yerde karşımıza çıkıyor.
Bu işletmelerin büyümesi dikkate değer boyutlarda. 2023 ile 2025 yılları arasında Çin’in en büyük 300 yiyecek ve içecek franchise’ı yarım milyondan fazla şube açmış olabilir. Bu rakam, McDonald’s ve Holiday Inn’in ilk çıkış yaptığı 1964 ile 1969 yılları arasındaki franchise patlaması döneminde Amerika’da açılanların kabaca beş katına denk geliyor. Bugün Mixue, Busy Ming ve JI Hotel gibi Çinli markalar, kendi sektörlerinde dünyanın en büyük franchise ağlarından bazılarını kontrol ediyor. The Economist’in hesaplamalarına göre, bu patlayıcı büyüme 2025 yılında çoğu hanehalkı birikimlerinden gelen en az 100 milyar yuana (15 milyar dolar) mal oldu.
Yakın zamana kadar Çin’in perakende sektörünün konsolidasyonu oldukça zahmetliydi. Sektör, birçoğu küçük şehirlerde tek şubeli işletmeler yürüten milyonlarca küçük ölçekli girişimciden oluşuyordu. 2018’de restoranların yalnızca %15’i kurumsal bir zincirin parçasıydı. Ancak 2025 yılına gelindiğinde bu oran %25’e fırladı; bu da söz konusu girişimcilerin akın akın franchise sistemlerine katıldığının bir göstergesi. Bir zamanlar konut komplekslerinin içine kurulmuş köhne bağımsız işletmelerin hakim olduğu otelcilik sektörü ise daha da hızlı bir konsolidasyon süreci yaşadı.
Çorba kıvamında bir model Bunun gerçekleşmesini sağlayan birkaç faktör bir araya geldi. Bunların başında Çin’in kendine özgü franchise modelinin olgunlaşması geliyor. Amerikan fast-food devleri gelirlerinin çoğunu franchise alanlardan aldıkları telif ücretleri ve kiralardan elde eder. Örneğin McDonald’s, burger dükkanlarının faaliyet gösterdiği mülklerin birçoğunun sahibidir; geçen yıl kiralar gelirinin yaklaşık %40’ını oluşturdu. Buna karşılık Çinli franchisor’lar daha çok birer tedarikçi gibi hareket eder. Hammadde tedarik edip bunları gelişmiş lojistik ağları aracılığıyla franchise alanlara düşük fiyatlarla sağlarlar. Ayrıca ekipman satarlar. Örneğin Mixue’nin gelirlerinin neredeyse tamamının kaynağı bunlardır. Çin’de bu tür tedarik zincirleri ancak son birkaç yılda yeterince olgunlaşabildi.
Çin’deki kıyasıya rekabet bir diğer faktör. Son yıllardaki durgun tüketici talebi, çoğu perakende işletmesi için kar marjlarının bıçak sırtında olduğu anlamına geliyor. Bu durum ölçeklenmeyi zorunlu kılıyor ve bunu başirmanın bir yolu da franchise alanların yardımıyla olabildiğince çok dükkan açmak. Markalar da yeni dükkan sahiplerini çekebilmek için lisans ücretlerini ve telif haklarını düşük tutmak zorunda.
Fiyatları düşük tutmaya yardımcı olan bu model, harcama yapmaktan kaçınan Çinli tüketicilere hitap ediyor. 2022’den bu yana 18.000 şube açan bir kahve zinciri olan Cotti, franchise alanlarından önceden hiçbir ücret talep etmiyor. Yangguofu, dükkanlarından birini açmak için sadece 8.888 yuan ve ardından yıllık 5.000 yuan yönetim ücreti talep ediyor. Dükkanın kiralanması, yenilenmesi ve markanın ekipmanlarıyla donatılması maliyeti franchise alan tarafından karşılanıyor. Yangguofu ile restoran işletmecileri arasındaki temel finansal anlaşma, şirketin gelirinin yaklaşık %90’ını oluşturan ve malatang yemeklerinin içine giren çorba tabanına dayanıyor.
Son bileşen ise sermaye. Çin’de perakende işletmelerini finanse etmek meşhur olduğu üzere oldukça zordur. Merkezi hükümet yıllardır perakende markalarının halka açık sermaye toplamasına sıcak bakmıyor. Fonların çip üretimi ve yapay zeka gibi favori endüstrilere yönlendirilmesini tercih ediyor. Perakende işletmeleri 2022’den bu yana anakara Çin borsalarında toplanan toplam öz sermayenin %2’sinden daha azını almayı başardı.
Bunun yerine Çin’in yükselen perakende markaları hanehalkı birikimleri üzerine inşa edildi. Kısa süre öncesine kadar Çinli işçiler birikimlerini gayrimenkul piyasasına yatırıyordu. 2021’deki zirve döneminde hanehalkı servetinin %80’ine kadarı dairelerin değerine bağlanmıştı. Ancak bu civarda gerçekleşen emlak balonunun patlaması, sektöre akış sağlayan fonların azalması anlamına geldi. Banka ofislerinde biriken servetin önemli bir kısmı, Bank of America’dan Chen Luo’nun belirttiğine göre, artık her zamankinden daha fazla oranda franchise şubelerine akıyor.
Bu franchise’ların birçoğu küreselleşiyor. Geçen yılın sonu itibarıyla, en büyük 50 Çinli yiyecek ve içecek perakendecisinin yurt dışında kümülatif olarak en az 6.800 şube açtığı tahmin ediliyor. Bu şubeler önem taşıyor çünkü Çin dışındaki kar marjları genellikle daha dolgun. Tedarik zincirlerini diğer ülkelere uzatmak zor olabilir ancak bazıları bunu deniyor. Bir Çinli otel zinciri, Avrupa’daki otellerinin inşaat maliyetini düşürmek ve daha standart hale getirmek amacıyla bölgeye oda modülleri göndermeye başladı bile.
Anavatanlarında ise franchise’ların dizginlenemeyen büyümesi bazı zorlukları da beraberinde getirdi. Çok sayıda yeni açılış yapılırken, dükkanlar da hızla kapanıyor. Geçen yıl 2.500’den fazla Mixue şubesinin kapısına kilit vurulduğu görülüyor. Sektör analisti Zhu Danpeng, markaların operasyonel standartlardaki tutarsızlıklarla ve franchise alanlar arasındaki farklı iş felsefeleriyle mücadele ettiğini belirtiyor. Hızlı büyüme, kalite kontrolünü zorlaştırdı. Hızla büyüyen çay dükkanı zincirlerinden Tianlala, internette pek çok şikayetin ortaya çıkmasının ardından bu yıl bu eksiklikleri kabul etti ve birçok mağazasını zorla kapattı. Bir franchise’ı büyütmek başka bir şeydir, onu ayakta tutmak ise bambaşka bir şey.
