Çin’in Afrika imparatorluğu

Çin, Addis Ababa’daki Afrika Birliği (AB) için 200 milyon dolar harcayarak yeni bir genel merkez inşa ettiğinde bu adım büyük bir cömertlik göstergesi olarak karşılanmıştı. Ancak beş yıl sonra teknisyenler tuhaf bir durum fark etti: Her gece geç saatlerde, sunucular hummalı bir biçimde çalışmaya başlıyordu. Gizli e-postalar, diplomatik notlar, güvenlik kamerası görüntüleri ve çok daha fazlası dâhil olmak üzere tüm veriler Şanghay’daki sunuculara aktarılıyordu. Binada arama yapan Cezayirli ve Etiyopyalı uzmanların, masaların altına ve duvarların içine gizlenmiş dinleme cihazları bulduğu öne sürüldü.

Pekin yönetimi ve projede yer alan Huawei ile ZTE gibi şirketler tüm suçlamaları reddetti; burada şaşırtıcı bir durum yoktu. Asıl hayret verici olan, Afrikalı liderlerin gösterdiği kamuoyu tepkisiydi: Liderlerin öfkesi gözetleme faaliyetine değil, durumu ifşa eden gazetecilere yönelmişti. İngiliz gazeteci Paul Kenyon yeni kitabında, Çin’in kıtayı sömürürken yerel korrupt güdümlü aktörleri güçlendiren son dış güç olduğunu savunuyor.

Kenyon’ın dikkat çektiği daha geniş çaplı tehlike, Afrika’nın büyük bölümünün Çin teknolojisinin kontrolüne girmesi. Birçok otokratik rejim, muhalifler başta olmak üzere kendi halkını izlemek için Çin menşeili sistemleri kullanıyor. Çinli firmalar tarafından kurulan mobil iletişim ağları üzerinden yürütülen dinleme ve takip faaliyetleri bunun tipik bir örneği. Sincan’daki bilgi kontrol yöntemlerinin Zimbabve, Kenya ve ötesinde uygulandığını düşünün. Detaylara hakim ancak tezlerini abartma eğilimindeki Kenyon, Afrika’daki Çinli mühendisleri “Çin’in dijital sömürgeciliğinin piyadeleri” olarak tanımlıyor ve Çin’in kendi çıkarları doğrultusunda Afrika’daki tototaliter rejimlerin ivme kazanmasına önayak olduğunu öne sürüyor.

Çin teknolojisi, cömert ve ucuz kredi imkânları sayesinde Afrika genelinde hızla yayılıyor. Bu sistemlerin önemli bir kısmı ifade özgürlüğünü ve internet erişimini engellemek amacıyla kullanılıyor. Örneğin Çinli Geedge firması, Afrika hükümetlerinin yurttaşlarının internette ne görebileceğini sansürleyebilmesi için Çin’in “Büyük Güvenlik Duvarı”nın (Great Firewall) bir versiyonunu ihraç ediyor.

Baskıcı rejimler Çin’den öğrenmeye en meraklı kesimi oluşturuyor. Uganda’nın başkenti Kampala’da beyaz direklerin tepesine yaklaşık 5.000 kamera yerleştirildi; bu kameralardan gelen görüntüler 83 izleme merkezine aktarılıyor. Süreç kamuoyuna suçla mücadele adımı olarak sunuluyor: İzleme sistemleri bireyleri takip etmek için yapay zeka, yüz tanıma ve biyometrik analiz kullanıyor. Ancak bu aynı zamanda otoriter yönetim için bir kontrol aygıtı: Devlet Başkanı Yoweri Museveni, muhalefeti destekleyenleri bu sistemle kolayca gözetleyebiliyor.

ABD, İngiltere ve diğer zengin ülkeler güvenlik risklerini gerekçe göstererek Huawei ve ZTE ile yapılan sözleşmelerden yıllardır kaçınıyor. Ancak dev bir ticaret ortağıyla ilişkileri bozma riskini göze alamayan Afrika’da böyle bir çekimserlik söz konusu değil. Çin ayrıca Cezayir ve Nijerya dâhil birçok ülkeye, kendisinin inşa edip uzaya fırlattığı uyduların finansmanı için kredi imkânı sağladı.

Bilgi mücadelesinin bir diğer boyutunda Kenyon, Afrika’da konuşlanan Çinli iletişim personelinin (“propagandacılar”) sayısındaki patlamaya dikkat çekiyor. Çin’in resmi devlet haber ajansı Şinhua’nın kıtada 35 civarında bürosu bulunuyor ki bu sayı diğer tüm uluslararası haber kuruluşlarından daha fazla.

Peki bu hamlelerin nihai hedefi ne? Çin, Afrika’nın zengin zengin petrol rezervleri ve nadir toprak elementleri dâhil doğal kaynaklarının peşinde. Ancak aynı zamanda Batı değerlerine yönelik meydan okumasına siyasi destek toplamak istiyor. Pekin, Afrika’da dijital etkileşimin yalnızca sıkı bir şekilde denetlenen alanlarda gerçekleştiği “bölünmüş bir internet” (splinternet) yaratmayı başarabilir.

Kenyon’a göre bu durum, hiçbir aykırı sesin çıkamadığı “çorak bir dünya” anlamına gelecek. Ayrıca muhalif sesleri kısmak adına hükümetlerin milyonlarca insanı aylarca, hatta yıllarca internet hizmetinden mahrum bıraktığı mevcut tablodan bir dönüşü de işaret edecek. Kenyon’ın çalışması, AB binası örneğinde olduğu gibi Çin’in iddia ettiği gibi zararsız bir ortak olmadığını net bir şekilde ortaya koyan bir uyarı niteliğinde. Bazen karşılıksız gibi görünen hediyelerin ardındaki niyeti sorgulamak gerekir.