Boomer kuşağının güzel günleri sona mı eriyor?

Fransa’daki toplumsal çalkantılar, köklü bir rahatsızlığı bir kez daha gündeme taşıdı: “Baby boomer” kuşağının piyasayı adeta kapatmış olduğu gerçeği. İddialara göre 1940’ların ortaları ile 1960’ların ortaları arasında doğan bu nesil; konforlu kariyerlerin ardından en iyi konutları ve borsanın büyük bölümünü ele geçirmekle kalmadı, üstüne bir de cömert emekli maaşlarına kondu. Yaşlı seçmenin sandığa gitme oranının yüksekliğini iyi bilen siyasetçiler ise onlara imtiyaz yağdırmak için adeta birbirleriyle yarıştı. Genç yetişkinler ise pahalı konut fiyatları, güvencesiz işler ve çökmekte olan bir eğitim sistemiyle baş başa bırakıldı. Yale Üniversitesi’nden Samuel Moyn, tam da bu sorunu merkeze alan “Amerika’da Gerontokrasi” (Yaşlılar İktidarı) başlıklı kitabını yayımlamıştı.

Ne var ki Moyn’un eseri ve temsil ettiği bu genel kanaat, zamanın gerisinde kalmış olabilir. The Economist tarafından analiz edilen çok sayıda veri, dünyanın “zirve boomer” dönemini geride bıraktığına işaret ediyor. Yaşlı nüfusun gelirleri çalışan kesime kıyasla gerilerken, gençler giderek daha fazla servet biriktiriyor; hükümetler ise genç kuşağın lehine politikaları daha fazla devreye sokuyor. Bir nebze acımasızca “boomer komünizmi” olarak adlandırılan bu düzenin çözülmesi, yaşlanan nüfusa daha fazla ayrıcalık sunmaya mali gücü yetmeyen borçlu hükümetler için bir umut ışığı niteliğinde. Bu durum aynı zamanda Batı siyasi sistemlerinin zannedildiği kadar katılaşmadığını da gösteriyor.

Söz konusu ayrıcalıklı düzen, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan toplumsal mutabakatın bir ürünüydü. 1950 ve 60’ların refah devleti modeli, çalışan erkeklere cömert davranırken geri kalan herkesi göz ardı etti. Özellikle kadınlar olmak üzere pek çok yaşlı birey, yetersiz emekli maaşlarıyla idare etmek zorunda kaldı ve birikimlerini kısa sürede tüketti. O dönemde yaşlılık, yoksullukla eş anlamlıydı. 1960’ların ortalarında Amerika’da 65 yaş üstü nüfusun %30’a yakını temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak seviyedeyken, bu oran çalışan kesimde yalnızca %10 seviyesindeydi. Kanada’da 1976’da yaşlı hanelerin %47’si yoksul kategorisindeyken, çalışan nüfusta bu oran %15’ti. Emekliler yoksul olmadıklarında bile nadiren varlıklı sayılırdı. İngiltere’de 1961 yılında, sosyal yardımlar, vergiler ve barınma giderleri düşüldükten sonra medyan emekli geliri, çalışan kesimin medyan gelirinin %30 altında kalıyordu.

1980’lere gelindiğinde yaşlı yoksulluğu siyasi açıdan sürdürülemez bir boyut kazandı. İngiliz basını, yetersiz maaşlar yüzünden “donarak ölen” emekli haberleriyle dolup taştı; Amerika ve Fransa’da huzurevi skandalları gündemi sarstı. Sayıları azken rahatlıkla göz ardı edilebilen yaşlılar, seçmen kitlesi genişledikçe siyasetçilerin odak noktası haline geldi. Dönemin güçlü ekonomik büyümesi de hükümetlere yaşlı seçmeni ihya edecek geniş bir mali alan sağladı. Emekli maaşları cömertleştirilerek ücret ve enflasyona endekslendi; sağlık hizmetleri genişletildi ve barınma, ısınma ile toplu taşıma gibi alanlarda doğrudan yardım mekanizmaları kuruldu.

Emeklilerin Altın Çağı Sona mı Eriyor? Siyasi İmtiyazlardan Kemer Sıkma Realitesine

Tarihsel verilere en hakim ülke konumundaki İngiltere, dengelerin nasıl değiştiğini net biçimde ortaya koyuyor. 1990’lar ve 2000’lerde emekli gelirleri adeta fırladı. 2010’ların ortasına gelindiğinde, emekliler neredeyse çalışan kesim kadar kazanır hale gelmişti. Benzer eğilimler diğer ülkelerde de görüldü. Amerika’da medyan yaşlı hanenin vergi ve yardımlar sonrası gelirinin, diğer hanelere oranla 1979’daki %57 seviyesinden 2012’de %90’a yükseldiği görülüyor. 2003-2019 yılları arasında İtalyan yaşlılarının kullanılabilir medyan hane halkı geliri, çalışan kesime kıyasla %79’dan %92’ye çıktı. 2015’e gelindiğinde Yunan emeklileri, genç vatandaşlarından daha fazla kazanmaya ramak kalmış bir noktadaydı. Birçok gelişmiş ülkede ise çalışanların gelirleri, özellikle 2007-09 küresel finans krizinin ardından ya yerinde saydı ya da geriledi.

Hükümetlerin esas büyük hatası, gerçekte yardıma ihtiyacı olmayan yaşlı nüfusu ihya etmek oldu. Pek çok “boomer”, gayrimenkul ve borsa piyasalarındaki uzun boğa sezonlarının getirdiği beklenmedik kazançları zaten topluyordu. Bu servet, ödemeleri çoğunlukla son maaşa endeksleyen cömert, tanımlanmış fayda esasına dayalı emeklilik planlarıyla daha da katlandı.

Bunun da ötesinde hemen her ülke, rasyonel bir muhasebeyle izahı mümkün olmayan imtiyazları yaşlılarına sunmayı sürdürdü. Çoğu yaşlı; müzelere ve sanat galerilerine indirimli veya ücretsiz giriyor. 60 yaş ve üzerindeki her Londralı, en dar gelirlisinden en varlıklısına kadar otobüs ve metroya çentik atmadan binebiliyor. İspanya emeklilerin tatillerini sübvanse ederken; Donald Trump’ın 2025 tarihli dev vergi paketi, 65 yaş üstü mükelleflere yıllık 6.000 dolarlık ek bir vergi indirimi sağladı.

Kısacası, kronik ağrılara ve sızılara rağmen yaşlı olmak oldukça keyifliydi. Ancak bu durum artık uzun sürmeyebilir. 32 gelişmiş ülkenin çalışan ve emekli gelirlerine dair ulaşılan veriler incelendiğinde; bunların 26’sında yaşlı nüfusun durumunun gençlere kıyasla gerilemeye başladığı görülüyor. Yunanistan’da çalışanlar artık emeklilerden yaklaşık %20 daha fazla kazanıyor. İngiliz emeklilerinin 1990’ların başından 2010’ların ortasına kadar sergilediği gelir artışı devam etseydi, bugün medyan çalışan gelirinden %10 daha fazla kazanıyor olacaklardı; oysa mevcut tabloda %10 daha az kazanıyorlar.

Amerika’da yaşlı nüfusun medyan gelirleri, on yılı aşkın bir süredir çalışan kesim karşısında mevzi kazanamıyor. Çocuk yoksulluğu son yıllarda keskin bir düşüş kaydederek neredeyse yaşlı yoksulluğu seviyesine gerilemiş durumda. Bir dönem medyan yaşlı hanenin çalışan hanelere kıyasla %20 gibi çarpıcı bir oranda daha fazla kazandığı Brezilya’da bile taşlar yeniden yerine oturuyor.

Genç kuşak sadece daha fazla kazanmakla kalmıyor; önemli bir kısmı çok daha nitelikli işlere erişim sağlıyor. İktisatçılar öteden beri Avrupa iş gücü piyasalarının “içeridekiler ve dışarıdakiler” dinamiğine sıkıştığını; yaşlıların iyi ücretli ve korunaklı koltukları kapatırken, gençlerin güvencesiz ve geçici sözleşmelere mahkûm edildiğini savunurdu. Bugün ise bu tablonun dönüştüğüne dair işaretler giderek belirginleşiyor.

İçeridekiler ve dışarıdakiler dinamiğini nicel olarak ölçmenin yollarından biri, geçici işlerin farklı yaş grupları arasındaki yaygınlığını kıyaslamaktır. 2000’ler ve 2010’lar boyunca OECD ülkelerindeki genç çalışanların geçici kadrolarda yer alma olasılığı nispeten yükseliyordu; bu durum büyük ölçüde zengin ülkeler kulübünde söz konusu ayrışmanın derinleştiğine işaret ediyordu. Ancak son dönemde bu makas yeniden kapanmaya başladı.

Nüfusun %13’ünü oluşturan 70 yaş üstü Amerikalılar, Federal Rezerv verilerine göre ülkedeki toplam özel servetin yaklaşık üçte birini elinde tutuyor. Ne var ki 2010’ların sonundan bu yana servetten aldıkları pay, nüfustaki paylarına kıyasla daha yavaş bir artış gösterdi. Borsaya adım atan birçok genç ise şaşırtıcı derecede iyi bir performans sergiliyor. 1980’lerin başı ile 1990’ların ortaları arasında doğan Amerikalı “millennial” kuşağı kendi talihsizliklerinden dert yansa da, ülkelerinin tarihinde kendi yaş gruplarında daha önce görülmemiş bir servet seviyesine ulaşmış durumda. İlk sinyaller, Z kuşağının servet birikiminde çok daha hızlı bir tempo yakaladığına işaret ediyor.

Konut piyasasında yaşlı nüfusun kurduğu hakimiyet de artık eskisi gibi değil. 2019’a kadarki on yıllık süreçte Amerikalı ev sahiplerinin medyan yaşı 54’ten 58’e yükselmişti. Ancak nüfus yaşlanmaya devam etmesine rağmen bu rakam o tarihten bu yana yerinden kıpırdamadı. Daha az kesin verilere sahip olan İngiltere’de ise 65 yaş ve üzeri ev sahiplerinin payı 2017-18’den bu yana %36 civarında seyrederek yatay kaldı. Bu durum, genç kuşağın “konut sahibi olma basamaklarını” tırmanmakta görece daha az zorlandığını gösteriyor.

Ekonomik gerontokrasinin zirve yaptıktan sonra gerilemeye başlaması birkaç temel nedene dayanıyor. Bunlardan ilki doğrudan ekonomiyle ilgili. Covid-19 salgınının yarattığı 2020’deki kısa süreli daralma hariç tutulursa, gelişmiş dünya son yirmi yıldır senkronize bir resesyon yaşamadı. Güçlü iş gücü talebi çalışanların ücretlerini yukarı çekerken, bu durum servet biriktirmelerini de kolaylaştırdı.

Öte yandan, pandemi sonrası patlak veren enflasyon dalgası yaşlı nüfusu gençlere kıyasla muhtemelen daha sert vurdu. Ücretler yükselen fiyatlara makul bir düzeyde ayak uydururken, tanımlanmış fayda esasına dayalı emekli maaşlarının çoğu sabit bir nominal tutar üzerinden ödeniyor. Enflasyon aynı zamanda pek çok yaşlının geçimini sağladığı birikimleri de eritti. Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan bir çalışma, son “hayat pahalılığı krizinin” emeklilik çağındaki haneleri çalışan hanelere kıyasla yaklaşık üç kat daha fazla etkilediğini ortaya koydu.

Gençlerin lehine gelişen bu nispi kazanımlar, siyasetçiler yaşlı yanlısı tutumlarını sürdürseydi dahi gerçekleşecekti. Ancak gelinen noktada ekonomi politikaları da “boomer” dostu olmaktan uzaklaşıyor. Son on yılda birçok Avrupa hükümeti iş gücü piyasalarını serbestleştirdi. İşten çıkarmaların kolaylaşması, yaşlı çalışanların (ki artık işten çıkarılmaları daha kolay) aleyhine işlerken; şirketlerin yeni bir çalışanı işe alma riskini daha rahat üstlenebilmesini sağlayarak gençlerin önünü açtı. OECD verileri, son yıllarda Yunanistan ve İtalya’da istihdamı koruma yasalarının esnetildiğine işaret ediyor. Fransa ise haksız fesih tazminatlarına tavan getirerek işverenler açısından işten çıkarma süreçlerini daha öngörülebilir hale getirdi.

Gerontokrasiden uzaklaşmanın en somut göstergesi ise kamu harcamalarında göze çarpıyor. Pennsylvania Üniversitesi’ndeki uzmanlar, ABD’deki federal harcamaları farklı yaş gruplarına göre sınıflandırıyor. Bu metodoloji uygulandığında, 2010’lara kadar 65 yaş üstü Amerikalıların kişi başına diğer yaş gruplarına kıyasla 10 kat daha fazla federal kaynak kullandığı görülüyor. Sosyal Güvenlik ve yaşlılara yönelik sağlık programı Medicare harcamaları, çocuk yardım harcamalarını açık farkla geride bırakıyordu (eğitim harcamalarının büyük bölümü federal hükümetten ziyade eyalet ve kent yönetimlerinin yetki alanındadır).

Yaşlı nüfusa muazzam bütçeler akmaya devam ediyor ancak nüfusun hızla yaşlanması nedeniyle bireysel bazda yaşlıların aldığı pay küçülüyor. 2024 itibarıyla Amerikalı yaşlıların kamu bütçesinden aldığı pay, genç gruplara kıyasla 10 katından 6 katına gerilemiş durumda. İncelediğimiz diğer 29 gelişmiş ülkenin çoğunda da benzer eğilimler göze çarpıyor. İtalya’da yaşlılara yapılan harcamaların aile ve çocuk harcamalarına oranı, pandemi öncesindeki 15 katlık seviyeden 10 katın altına indi.

Kamu desteğindeki bu makasın kapanması, hükümetlerin yaşlılara ayırdığı kaynakları dizginleme stratejisiyle de doğrudan bağlantılı. Birçok ülke, ezici çoğunlukla yaşlılara yönelen sağlık harcamalarına tavan sınırlaması getirdi. 2000’ler boyunca hızla tırmanan ABD sağlık harcamaları, son dönemde milli gelir içindeki payı itibarıyla neredeyse yatay bir seyir izliyor. OECD bünyesindeki diğer pek çok ülke de ucuz muadil ilaç kullanımının yaygınlaştırılması, sağlık hizmeti sağlayıcılarına yapılan ödemelerin kısılması ve uygulanan diğer mali kontrol mekanizmaları sayesinde sağlık harcamalarındaki yükseliş eğrisini aşağı çekmeyi başardı.

Emeklilik Yaşından Sandık Dinamiklerine: Gerontokrasinin Sonu mu Yapısal Bir Dönüşüm mü?

Kamu emeklilik sistemleri de köklü bir değişimden geçiyor. Nüfusun yaşlanmasına tezat teşkil edecek biçimde, 1990’larda yapılan reformlar OECD genelinde ortalama emeklilik yaşını 65’ten 61’e kadar düşürmüştü. Daha fazla insanın ömrünün daha uzun bir bölümünü emeklilikte geçirmesi, sistemin üzerindeki mali yükü iyice artırdı. Şimdilerde ise hükümetler insanları iş gücünde kalmaya teşvik ediyor. Son on yılda İtalyan erkeklerinin ortalama emeklilik yaşı tam 4 yıl yükseldi. Dünyanın en cömert emeklilik sistemlerinden birine sahip olan Fransa’da bile aktif çalışma hayatına veda etme yaşı tırmanışta.

IMF tarafından tutulan emeklilik reformları veri tabanı, yıllar süren imtiyazların ardından düzenlemelerin daha rasyonel ve katı bir çizgiye kaydığını gösteriyor. İngiltere’nin yeni Başbakanı Andy Burnham, devlet emekli maaşını enflasyon, ücret artışı veya %2,5 oranından hangisi yüksekse ona göre artıran “üçlü kilit” mekanizmasını reformdan geçireceğini açıkladı. Çoğu erkeğin 60, mavi yakalı kadınların ise 50 yaşında emekli olabildiği Çin, 2025 yılında son 70 yılın ilk emeklilik yaşı artışını kademeli olarak uygulamaya koydu (hedef 2040’a kadar erkeklerde 63, kadınlarda ise 55-58 seviyesine ulaşmak).

Hükümetler bir yandan yaşlı nüfusa yönelik harcamaları dizginlemeye çalışırken, diğer yandan genç kesime karşı daha az cimri davranmaya başladı. Doğurganlık oranlarını artırma çabasıyla ailelere sağlanan destekler birçok ülkede genişletildi. 2024’ten bu yana Almanya, İrlanda, Japonya, Polonya ve Güney Kore çocuk yardımlarını artırdı veya yeni teşvikler sundu. Ebeveyn izinleri de daha cömert hale getirildi. ABD yönetimi ise 2025-28 yılları arasında doğan çocuklar için açılacak yatırım hesaplarına 1.000’er dolarlık bir başlangıç katkısı sunuyor. Bu politikaların doğum oranlarını kayda değer ölçüde artırıp artırmayacağı tartışmalı olsa da (iktisatçılar bu konuda temkinli), genç ebeveynlerin ve çocuklarının kullanılabilir gelirlerini doğrudan artırdığı aşikâr.

On yıllarca her şeyin yaşlıların lehine işlediği bir dönemin ardından dengelerin yeniden gençliğe kayması kaçınılmazdı. Ottawa Üniversitesi’nden Daniel Stockemer ve Kamila Kolodziejczyk’in dünya genelindeki siyasi kabinelerin yaş ortalamasını takip eden veri seti incelendiğinde; 2000’ler ve 2010’larda yaşlı nüfusun kabinelerdeki temsil oranının aşırı yükseldiği, ancak son dönemde bu eğilimin tersine dönmeye başladığı görülüyor.

ABD Temsilciler Meclisi’nde 2025 yılında göreve başlayan üyelerin yaş ortalaması, 2021 başındaki 58,4 seviyesinden 57,9’a geriledi. 3 Kasım ara seçimlerinin ardından bu ortalamanın önümüzdeki Ocak ayında daha da düşmesi bekleniyor. Senato’nun yaş ortalaması ise kesin olarak düşecek: Göreve yeni gelen senatörler, yerlerini aldıkları üyelere kıyasla yaklaşık 15 yaş daha genç. İngiltere’de 2024’te seçilen milletvekillerinin yaş ortalaması 51’den 49’a indi. Fransa’da 40 yaş ve altındaki bakanların oranı %10 seviyelerinden %25’e fırladı. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ise 48 yaşında ve bu koltuğa ilk oturduğunda henüz 39 yaşındaydı.

Neredeyse her ülkede kamu politikaları halen emeklileri kayırma eğiliminde. Yaşlı nüfus muazzam bir gayrimenkul ve finansal varlık stokunu elinde tutuyor; önümüzdeki dönemde sağlık ve uzun süreli bakım sistemleri üzerinde oluşacak baskı da son derece ağır olacak. Ancak onlarca yıldır ilk kez hükümetler, yalnızca tek bir seçmen kitlesinin taleplerine hizmet etmek için var olmadıklarını idrak etmeye başladı. Yavaşlayan büyüme ve yüksek kamu borcu, emekli maaşlarını sonsuza kadar artırmayı imkânsız kılıyor. Düşük doğurganlık ise ebeveynleri iş gücünün dışında bırakmanın bedelini net biçimde ortaya koyuyor. Siyasetçilerin kendilerine yakın kuşakları gözetme meyli devam ettiği sürece bu dönüşüm hız kazanabilir. Yaşlı kuşağın “altın çağı” görünüşe göre sonuna yaklaşıyor.