Avrupa’nın kural tutkusu ekonomiyi batırıyor mu?

Avrupa, kavgacı halklarını birleştirmenin yollarını arayarak yüzyıllar geçirdi. Çeşitli imparatorluklar gibi Hristiyanlık da bunu denedi ama pek az başarı elde etti. Esperanto ise hiçbir zaman gerçekten tutmadı. Futbol ve Eurovision Şarkı Yarışması kıtayı her yıl birkaç günlüğüne bir araya getirse de, belki de Avrupa’nın ortak kültürü stadyumlarda veya konser salonlarında değil, devlet dairelerinden sızan bir şeyde saklıdır: Bürokrasiyle mücadele, kıtayı birbirine bağlayan asıl görünmez bağdır. Avrupalılar siyasette, mutfakta ve dinte anlaşmazlığa düşse de, iş memurun mürekkep lekeli başparmağı altında yaşamaya geldiğinde hepsi hemfikirdir. Dublin’den Atina’ya kadar; doğru formun bulunmadığının, başka bir makama (tercihen faks yoluyla) danışılması gerektiğinin ve son başvuru tarihinin dün dolduğunun söylenmesinde insana iç rahatlatan tanıdıklıkta bir yön vardır. Evrakçılık endüstriyel kompleksinin manevi evi olan Brüksel’deki Avrupa Birliği, her geçen gün daha sıkı bir birlik kurma girişimlerinin adeta kusursuz bir zirvesidir. Sıradan imparatorlukların başarısız olduğu yerde, kaşeli Eurokratlar zafer kazanmıştır.

Her siyasi yapı evrak işi üretir. (Hindistan’da eski bir muhabir olan köşe yazarınız, alt kıtanın kendi prosedürel becerilerine bizzat kefil olabilir.) Yine de Avrupalılar, küçük memuriyeti bir zorunluluk olmaktan çıkarıp adeta ince bir sanata dönüştürdüler. Kuralların yaratılması ve ardından bunların titizlikle uygulanması, Avrupa’ya kendine özgü cazibesini veren o je ne sais quoi (tarifsiz çekicilik) unsurudur. Birden fazla yönetim kademesi, genellikle bir başka kademe tarafından homurdanarak hayata geçirilen kurallar icat eder. Eğer bir “Avrupa yaşam tarzından” söz edilecekse, o da formları üç nüsha halinde doldurmaktan ibarettir.

Her Avrupalının anlatacak bir korku hikayesi vardır. Şarlman da istisna değil. Belçika’daki vergi daireleri yakın zamanda ona, aslında üç çocuğunun babası olmadığını bildiren bir mektup yazdılar. (Uygun olduğunuz bir saatte gelip onları alın, cevabı verildi.) Yıllar önce de Fransız küçük memurlar, köşe yazarınızın pasaportunda yer alan Stanley Victor Gregory Pignal ile çocuklarının doğum belgelerinde adı geçen Stanley Victor Grégory (aksana dikkat edin) Pignal’ın aynı kişi olduğuna inanmayı reddetmişti. Aylarca süren pazarlıkların ardından, bürokratik titizlik havarileriyle mantıklı bir zeminde uzlaşmaya çalışmaktansa –başıboş aksanı kazıyıp atarak– bütün bir kimlik belgeleri setini baştan yenilemek daha kolay çıkmıştı.

Bürokrasi tıkır tıkır işlediğinde bile bu diyarda iş yeri açmak ayrı bir çiledir. AB’nin 27 üye ülkesi, sıradan olandan anlaşılması güç olana kadar –her ülkede 200’den fazla olmak üzere– toplamda 5.700’den fazla mesleğe girişi düzenlemektedir. Macaristan’da türlü sertifika engellerini aşmadan dükkan açmak isteyen hevesli bir fayans ustasına, mantar uzmanına ya da kuyu kazanına yazıklar olsun. (AB çalışanlarının neredeyse dörtte biri, tanınmış bir mesleki yeterlilik gerektiren bir rejim altında ter döküyor.) Düzenlemeler ülkeden ülkeye değiştiği için, Polonyalı bir elektrik mühendisinin komşu Litvanya’da bir arızayı gidermesine muhtemelen izin verilmez; AB’nin dillerden düşmeyen tek pazar olayı da buraya kadardır. Her ülkenin kendine ait bir iş kanunu var ve yalnızca Lüksemburg’unki 2,160 sayfayı buluyor.

Estonya gibi bazı yerler, dijital başvuruları norm haline getirerek kağıt canavarını evcilleştirmeye çalıştı. Yine de Avrupa, açıkça izin verilmediği sürece her şeyin yasak olduğu bir coğrafya hissi vermeye devam ediyor. Alışveriş yapanlara topyekün indirimler sunmak mı istiyorsunuz? Birçok AB ülkesinde bu, kampanya yılın yalnızca belirli birkaç haftasına denk gelmiyorsa verboten (yasak) sayılır. Öğrencileri için ders kitabı sipariş etmek isteyen bir Alman okulu, AB kuralları gereği ihaleye çıkmak zorunda kalabilir. Bu gayet makul. Ancak Almanya’nın diktalarıyla kitap fiyatları sabitlendiğinden, tedarikçilerden gelen tüm teklifler kuruşuna kadar aynı fiyatla geri döner; sözleşme de kura çekilerek dağıtılır. (Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Alman işletmeleri cirolarının %7’sini bürokratların kutucuk işaretleme tutkusunu tatmin etmeye harcıyor.) Küreselleşmiş bir Avrupa inovasyonu olan katma değer vergisi de idari absürtcülüklerden zengin bir hasat derlemektedir. Hollanda’da tavşan yemi geçen yıla kadar %9 oranında vergilendirilirken, hamster sahiplerinin %21 ödemesi gerekiyordu (resmi gerekçe: hamster kesinlikle bir evcil hayvandır, tavşan ise bir gün yemek olabilir). Farklı yoga dersleri bile ne kadar ter attığınıza bağlı olarak farklı KDV oranlarına tabi tutulmaktadır.

Tüm bu bürokratik engeller, Avrupa’yı kasıp kavuran ekonomik huzursuzluğu daha da derinleştirdi. Amerikalı risk sermayedarları, kıtanın bu nostaljik ve ortaçağdan kalma yöntemlerine gülüp geçiyor. Almanya’da sermaye toplamak isteyen girişimlerin, bir noter huzurunda tüm yatırım belgelerini kelimesi kelimesine sesli olarak okutması şart koşulabiliyor. Küçük yazılar onlarca sayfa sürebileceğinden, tuvalet molalarıyla bölünen bu süreç saatler, hatta günler alabilir. Polonya’dan Portekiz’e kadar her imar başvurusu, yeni konutlara duyulan acil ihtiyaca bakılmaksızın bölgedeki her bir semender ve salyangozun çiftleşme alışkanlıklarını hesaba katması gereken bürokratik bir ostedir. Dublin havalimanının kapasitesini artırmaya yönelik 2023’teki bir girişim tam 7.000 sayfa tutmuştu. Bütün bu evrak yığını, yetkililere sunulmak üzere önce basılmak –ardından ta kendileri tarafından yeniden taranmak– zorundaydı.

İyi, Kötü ve Noter Kıtanın norm belirleme mekanizmasının nihai patronu olan Brüksel’deki AB makamı, bir zamanlar devasa bir kural tedarikçisi olarak resmedilirdi; muzların eğriliğini düzenlediğine dair bulvar gazetesi masalları hâlâ ortalıkta yankılanır. Son zamanlarda ise kendisini bir deregülasyon (kuralsızlaştırma) öncüsü olarak sunmaya çalışıyor. Teoride yeni bir fermanın getirdiği her maliyet, yürürlükten kaldırılan bir taneyle dengelenmek zorunda. Kafa karıştırıcı bir şekilde, bazen aynı önlem hem yürürlüğe konuyor hem de aynı anda yürürlükten kaldırılıyor; bu da Schrödinger’in düzenlemesi adında romanlara konu olacak türden bir vaka. Bu yaz, sınır ötesi mal satan tüm firmalara –en küçükleri dâhil– ambalaj atıklarını denetlemek üzere 27 kadar yerel temsilci atama zorunluluğu getiren yeşil bir ambalaj yasası yürürlüğe girdi. Bu planın deliliğini gecikmeli de olsa fark eden AB bürokratları o zamandan beri yasayı çöpe atmaya çalışıyor. Ancak yasa, iptali resmiyet kazanmadan yürürlüğe girdi bile; yetkililer şimdi kimsenin uygulamamasını umuyor. Avrupa bürokrasiyi azaltmaya karar verdiğinde bile kendini yine düğüm üstüne düğüm atarken buluyor.