Nisan 2025’teki halka açık bir toplantının ardından Tundu Lissu’nun gözaltına alındığı andan itibaren, bu davasının sıradan bir yargılama olmayacağı açıktı. Tanzanyalı muhalefet lideri, 20...
Nisan 2025’teki halka açık bir toplantının ardından Tundu Lissu’nun gözaltına alındığı andan itibaren, bu davasının sıradan bir yargılama olmayacağı açıktı. Tanzanyalı muhalefet lideri, 2002’de Noel arifesindeki ilk tutuklanmasından bu yana neredeyse gülünç bir düzenlilikle cezaevi hücrelerini turlayıp duruyordu. 2016 ile 2017 yılları arasında sekiz kez tutuklanmış, altı kez suçlanmış ve 2017’de 12 mermiyle vurulmuştu. Yine de bu seferki hissettirdikleri farklıydı. Mr. Lissu, Tanzanya’nın kırılgan ve otokratik devlet başkanı Samia Suluhu Hassan’ın kendisinden korktuğunu biliyordu. Mr. Lissu’ya yakın bir kaynağa göre, polisin gözaltını izleyen aylarda kendisine itiraf zorlamak amacıyla psikolojik oyunlar oynadığını belirtiyor. Kameralar tuvalete giderken bile her adımını takip etti. İdam mahkumlarıyla aynı hücreye konuldu.
Dolayısıyla, silahlı polislerin kuşattığı bir salonda 6 Kasım’da açıklanan hakimler kararı büyük bir sürpriz olmadı. Tanzanya’nın en büyük muhalefet partisi Chadema’nın genel başkanı, huzursuzluk körüklemekten suçlu bulunarak dört yıl hapis cezasına çarptırıldı. (Karara itiraf ediyor.) Mr. Lissu, idam cezası gerektiren vatana ihanet suçundan yargılandığı için ailesi ve destekçileri rahat bir nefes alabildi. Yine de savcılığın öne sürebildiği tek somut delilin mahkemede yok hükmünde sayılan bir video olduğu bir dava için bu oldukça tuhaf bir sonuç.
Mr. Lissu’nun davası vahim olsa da, bölgede pek istisnai sayılmaz. Tanzanya’da çok sayıda Chadema üyesi vatana ihanet veya terörizm suçlamalarıyla karşı karşıya. Sınırın öbür tarafında Uganda’da Kizza Besigye vatana ihanetten yargılanıyor; Ruanda’da Victoire Ingabire, huzursuzluk çıkarmakla suçlanarak sanık sandalyesinde oturanlar arasında. Mozambik’te Venâncio Mondlane, diğer suçlamaların yanı sıra terörizmi kışkırtmak iddiasıyla 17 Kasım’da hakim karşısına çıkıyor. Zambiya’da ise Brian Mundubile, ağustos ayındaki seçimlerden bu yana vatana ihanet suçlamasıyla tutuklu bulunuyor. Bu tür vakaların kümelenmesi, kamuoyu tatminsizliğinin baskısı altında çözülmeye başlayan siyasi sistemlerin birer stres tepkisi olarak okunabilir.
Afrika’nın bu köşesi, Sahel’in askeri darbelerinden ya da Afrika Boynuzu’nun savaşlarından farklı kendine has bir otoriteryanizm biçimi geliştirdi. Ülkelerin çoğu Tanzanya gibi barışçıl. Birçoğu, bu istikrarın garantörü olarak gördükleri ve artık devletten ayırt edilemez hale gelen aynı partiler tarafından onlarca yıldır yönetiliyor. Siyaset; haklar, seçimler ve anayasacılık gibi liberal bir söz varlığını ödünç alıyor. Ancak işin altında, oyunun neredeyse tüm kartlarını tek bir oyuncunun elinde tuttuğu kirli bir düzen yatıyor.
Birçok ülkede bu melez yönetim biçimi artık zıt yönlerden çekiştiriliyor. Bir yandan demokratik normların erozyona uğraması, müstakbel otokratların liberal cephelerini sürdürme teşvikini azalttı. Afrika’daki yönetişimi inceleyen iki yıllık bir rapor olan en son Mo Ibrahim Endeksi, resmi siyasete katılım dahil olmak üzere demokrasi göstergelerinin son on yılda Afrika’nın çoğunda kötüleştiğini ortaya koyuyor. Öte yandan şehirleşme ve sosyal medya, Kenya, Madagaskar, Mozambik ve son dönemde Z kuşağı protestolarıyla karşılaşan diğer yerlerdeki liderlerin de gayet iyi bildiği üzere, iktidar partilerinin rıza üretmesini zorlaştırıyor.
Muhalefet liderleri, kazanmalarına asla izin verilmeyeceğini bildikleri seçimlere ayak uydurmaktan giderek kaçınıyorlar. Süreç adil hale getirilmediği sürece katılımı reddeden Mr. Lissu’nun seçim sloganı “Reform yoksa seçim de yok” idi. Mr. Mundubile ve Mr Mondlane, hileli oy pusulalarının galibi olduklarını ilan edecek kadar ileri gittiler (iddialarını destekleyecek kanıt sunmadan).
Bunun yerine, özellikle sokak protestoları olmak üzere alternatif taktikler arıyorlar. Uganda’da dört başkanlık kampanyasının ardından Mr. Besigye, seçimler için mücadele etmeyi bırakacağını ve bunun yerine “B Planı”nı izleyeceğini söylemişti. Müttefikleri bunun şiddet içermeyen bir ayaklanma anlamına geldiğini belirtirken, devlet silahlı bir isyan organize ettiğini öne sürüyor. Mr. Mondlane, gösterileri Facebook sayfasından koordine ederek Mozambik’i durma noktasına getirdi. Savcılar, onun “Turbo V8” protestoları çağrılarının, hükümet binalarına ve karakollara yönelik saldırıları da içeren şiddet olaylarını kışkırtığını kanıtlamaya çalışacak.
Şiddet ile şiddetsizlik arasındaki çizgi bulanık. Protestolar polisin saldırganlığına yanıt olarak (veya bunun beklentisiyle, bazen de provokatörlerin kışkırtmasıyla) ayaklanmaya dönüyor. Muhalefet liderleri cesur ve genellikle ilkeli kişiler, ancak iktidardakiler gibi onlar da kirli dövüşmesini biliyor. Bazıları sivil itaatsizliğin ötesine geçmeyi planlıyor olabilir.
Bunu kesin olarak bilmek zor, çünkü mahkemeler gerçekten gerçeği ortaya çıkarmaya çalışmıyor. Kök salmış rejimler Arap Baharı’nı hatırlıyor ve en hafif protestoyu bile potansiyel bir isyan olarak görüyor. Uganda’da ordu komutanı (aynı zamanda devlet başkanının oğlu) Mr. Besigye’yi asmakla tehdit etti ve avukatlarından birini kaçırttı. Mr. Besigye, temmuz ayında duruşma salonunda bayılmasından bu yana kendisini savunmak için mahkemede bulunmadı. Savcılar onun suikast planlarken suçüstü yakalandığını iddia ediyor. Ancak Uganda hükümeti için Mr. Besigye ile yaptığı görüşmeleri gizlice kaydeden İngiliz Ordusu’nun eski bir askeri olan baş tanığı bile, sanıkta bulunduğu iddia edilen silahların oraya yerleştirilmiş olabileceğini ifade etti. Mr. Besigye’nin kız kardeşi Olive Kobusingye, “Hepimiz ortada bir davanın yürütüldüğü bu simülasyon oyununun içindeyiz, ama asıl olan bu değil,” diyor.
Bu davalar hukuki olmaktan ziyade siyasi süreçler olduğundan, sıklıkla müzakere veya af dedikodularıyla çevreleniyor. Uganda’da devlet başkanının kardeşi, (müttefikleri görüşmelerin başladığını yalanlayan) Mr. Besigye’nin serbest bırakılması için müzakere yürüttüğünü söylüyor. Tanzanya’da yetkililer Mr. Lissu’ya özel olarak ülkeden ayrılmayı kabul etmesi halinde affedileceğini teklif etti. Nihai karar muhtemelen davanın hukuki yönünden ziyade Tanzanya’nın bölünmüş iktidar partisinin kendi iç siyasetine bağlı olacak. Geçen yılki sahte seçimin ardından gelen kanlı baskının ardından, parti içindekilerden bazıları muhalefetle uzlaşma çağrısında bulundu. Mrs. Samia’nın etrafındaki şahinlerin ise Mr. Lissu’yu günah keçisi yapmayı tercih ettiği söyleniyor.
Afrika’daki vatana ihanet davaları nadiren mahkumiyetle sonuçlanır. Ancak bu tür suçlar genellikle kefaletle serbest bırakılmayı içermediğinden, baş belası siyasetçileri aylarca hatta yıllarca kamusal yaşamdan uzaklaştırır. Birmingham Üniversitesi’nden Nic Cheeseman, “Bu, muhalefet liderlerinden kurtulmanın harika bir yolu,” diyor. Mr. Lissu’nun aldığı ceza, onu önümüzdeki seçim döngüsünün çoğunda siyasetten uzak tutacaktır.
Bu yöntemler işe yaradığı için hükümetler bunları kullanmaya devam edecektir. Diplomatik baskı Mrs. Samia hükümetini Mr. Lissu’ya idam cezası vermekten caydırmış olsa da, dünya eskisine kıyasla bu tür baskılara çok daha toleranslı yaklaşıyor. Hukukla sopalama taktiğinin (lawfare) iptin ucundaki rejimleri kurtarıp kurtaramayacağı ise başka bir konu. Tanzanya’daki Batılı bir diplomat, “Belaya davetiye çıkarıyorlar,” diyor. Bölge genelinde huzursuzluk, hatta darbe hayaleti dolaşıyor. Vatana ihanet davaları, köşeye sıkışmış, giderek paranoyaklaşan rejimlerin alametifarikasıdır.
