Bir Quaker olarak A. Mitchell Palmer çatışmadan hoşlanmazdı. ABD’li kongre üyesi, 1913 yılında kendisine teklif edilen savaş bakanlığı görevini geri çevirmişti. Ancak Avrupa’daki savaş pasifizmine mey...
Bir Quaker olarak A. Mitchell Palmer çatışmadan hoşlanmazdı. ABD’li kongre üyesi, 1913 yılında kendisine teklif edilen savaş bakanlığı görevini geri çevirmişti. Ancak Avrupa’daki savaş pasifizmine meydan okudu. ABD’nin 1917’de Almanya ve Avusturya-Macaristan’a karşı savaşa girmesinden altı ay sonra Palmer, Yabancı Mülkler Yöneticisi (Alien Property Custodian) olarak atandı. Bu görev onu iki saldırgana karşı yürütülen ekonomik savaşın ön saflarına yerleştirdi. ABD ekonomisi genelindeki düşman varlıklarına el koymakla görevlendirilen ofisi; fabrikaları, hisse senetlerini, binaları, patentleri ve daha fazlasını adeta süpürdü. Çok geçmeden savaş masraflarına kaynak yaratmak için bunları açık artırmayla satmaya başladı. 1918’e gelindiğinde Palmer, çatışmayı düşmanın kendi servetiyle finanse edilmesine yardımcı oluyordu. Almanya savaşa Britanya ve Fransa’nın ardından dünyanın en büyük üçüncü yabancı yatırımcısı olarak girmişti. Silahlar sustuğunda ise yurt dışındaki varlıklarının yarısından fazlasına el konulmuştu.
Almanya’nın mülksüzleştirilme hikayesi, Cornell Üniversitesi’nden Nicholas Mulder’ın ufuk açıcı yeni kitabı “El Koyma Çağı”nda (The Age of Confiscation) önemli bir yer tutuyor. Ordular kendilerini tarih boyunca sık sık düşmanlarını yağmalayarak finanse etmiştir. Ancak Almanlara ait varlıkların çok büyük bir kısmı Müttefiklerin yargı yetkisi altındaki bölgelerde bulunduğundan, birçoğuna sadece bir kalem darbesiyle el konulabildi. Mulder’ın yazdığı gibi Almanya, 20. yüzyılda her kıtadaki varlıkları kamulaştırılan ilk ülke oldu.
Bugün Batı’nın düşmanı Rusya. Şubat 2022’de Ukrayna’yı topyekûn işgal etmesinin ardından Batılı hükümetler hızla harekete geçti. 2023 yılına gelindiğinde, Saint-Tropez’deki villalardan Karayipler’deki yatlara kadar Rus oligarkların yaklaşık 60 milyar dolarlık varlığını bloke ettiler ve Rusya Merkez Bankası’nın Batı’da (çoğunluğu Belçikalı saklama kuruluşu Euroclear’da) tutulan yaklaşık 300 milyar dolarlık rezervini dondurdular.
Yine de Batılı liderler bu varlıklarla ne yapılacağı konusunda bölünmüş durumda. Lüks eşyaların ve teknelerin bir kısmı açık artırmayla satıldı; 2024’te ise Ukrayna’nın müttefikleri, Rusya’nın rezervlerinden elde edilen faiz gelirlerini kullanarak Ukrayna’ya 50 milyar dolarlık bir kredi açma konusunda anlaştı. Ancak Belçika, Euroclear rezervlerine tamamen el konulmasının kendisini GSYİH’sinin üçte birine eşdeğer bir tazminat yükümlülüğü altında bırakabileceğinden yakındı. Diğerleri ise Avrupa’nın güçlü mülkiyet haklarının kalesi olma itibarının zedelenmesi ve kıtanın bir yatırım merkezi olarak cazibesini yitirmesi riskinden endişe duydu. Avrupa Merkez Bankası Başkanı Christine Lagarde, Rus varlıklarına el koymanın “uluslararası hukuk düzenini bozmaya başlayacağı” uyarısında bulundu.
Mulder’ın açıkladığı üzere bu tür tartışmaların köklü bir geçmişi var. Yüzyıllar boyunca hükümetlerin el koyma kapasiteleri mülkiyet haklarıyla el ele gelişti. Devletler mülkiyet iddialarını koruyacak kadar güçlendiklerinde, bu hakları feshetme yetkisini de ellerine aldılar. 17. yüzyılda Hollandalı hukukçu Hugo Grotius, tüm toplumların mülkiyet haklarını korumak için kurulduğunu savunurken dikkatli bir istisna yaratmıştı: Egemen yöneticiler, kamu yararı için özel mülke el koymalarına olanak tanıyan “kamulaştırma” (eminent domain) hakkını saklı tutar. Bu fikir tuttu. Grotius’un teorisi ABD’de Kurucu Babalar ve devrim sonrası Fransa’da Napolyon tarafından benimsendi.
Mülkiyet hakları ekonomik büyümeyi destekleme eğiliminde olduğundan, gözlemciler zengin ve müreffeh devletlerin tarihinde el koyma uygulamalarının rolünü genellikle küçümsemiştir. 1989’da iki ekonomi tarihçisi Douglass North ve Barry Weingast, Britanya’nın 1688 Muhteşem Devrimi’nin “müsadereci hükümetin ortadan kalkmasını” sağladığını savundu. Bu aşırı basitleştirilmiş bir yaklaşımdı. El koyma yetkisi monarşiden Parlamento’ya geçti; ancak devlet bu gücü toprağı yeniden dağıtmak, savaşlara kaynak yaratmak ve benzeri amaçlar için kullanmaya devam etti. 1850 ile 2008 yılları arasında kabul edilen anayasaların yaklaşık %83’ü, kamu yararı adına mülke el koyma hakkını güvence altına almaktadır.
Savaş zamanlarında ise işler özellikle karışır. ABD’de Palmer sadece New York’taki zengin Almanların fabrikalarına ve işletmelerine değil, yoksul göçmenlerin eşyalarına da el koydu. Alman ve Avusturya-Macaristan vatandaşlarıyla evlenen binlerce Amerikalı kadın da mülklerini kaybetti. Britanya imparatorluk genelindeki düşman işletmelerine karşı benzer bir kampanya yürüttü. Ancak aynı zamanda Britanyalı yatırımcıları, ABD’den alınacak kredilere teminat olarak ihtiyaç duyduğu Amerikan menkul kıymetlerini devlete satmaya zorladı. Bunları sözde piyasa fiyatından satın aldı fakat yatırımcılara nakit yerine devlet tahvili ödedi.
El koyma aynı zamanda bulaşıcıdır. Avrupa’nın her iki dünya savaşında da bu yöntemi benimsemesi, kıtanın eski sömürgelerinin liderleri tarafından dikkatle incelendi. 1950’lerde Orta Doğu ve Asya’da bir kamulaştırma dalgası yayıldı. 1956’da Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır, Süveyş Kanalı’nı Britanyalıların ve Fransızların elinden aldı. Bu çığır açıcı kamulaştırmayı başlatan 285 sayılı yasa, Britanya ve ABD’nin Birinci Dünya Savaşı sırasında kullandığı Düşmanla Ticaret Yasaları örnek alınarak hazırlanmıştı.
Bu bulaşıcı hastalık yeniden yayılıyor. Kremlin, Rus varlıklarına el konulmasına Rusya’daki Batılı şirketlerin operasyonlarını devralıp bunları Vladimir Putin’in yakın çevresine dağıtarak yanıt verdi. Savaşın dördüncü yılında ülkede 2022’dekinden daha fazla milyarder bulunuyor (servetlerini Mayfair’de veya Avenue Montaigne’de sergilemeleri artık daha zor olsa da). Post-kolonyal olanlar da dahil olmak üzere otokrasiler de bu salgına kapılıyor: Son yıllarda Sahel bölgesindeki cuntalar Batılılara ait altın ve uranyum madenlerine el koydu. ABD de bu durumdan muaf değil. 2016’daki ilk başkanlık kampanyası sırasında kamulaştırmayı “mutlak bir zorunluluk” olarak nitelendiren Donald Trump, bu yıl Venezuela petrol tankerlerine el konulması emrini verdi ve Panama Kanalı ile Grönland’ı ele geçirme tehdidinde bulundu.
Mulder’a göre, yabancı varlıkların hızla arttığı ve el koymaların neredeyse tamamen durduğu milenyum dönümündeki o kısa küreselleşme ve barış dönemi tarihsel bir istisnaydı. Üstelik bu dönem, geride el koyulmayı bekleyen varlıklarla dolu bir dünya bıraktı.
