Küresel iklim müzakereleri otuz yıldır enerji sistemlerini neyin beslediğine odaklandı. BM iklim zirvelerinin (COP) belirleyici muharebeleri rüzgâr türbinleri ile baca bacaları, güneş panelleri ile bo...
Küresel iklim müzakereleri otuz yıldır enerji sistemlerini neyin beslediğine odaklandı. BM iklim zirvelerinin (COP) belirleyici muharebeleri rüzgâr türbinleri ile baca bacaları, güneş panelleri ile boru hatları arasında yaşandı. Bu enerjinin binaları, ulaşımı ve sanayiyi elektrikleştirmek için nasıl kullanıldığı ise söz konusu sektörler küresel emisyonların neredeyse yarısını üretmesine rağmen büyük ölçüde göz ardı edildi.
Tıpkı bu yaz güneş yüzü gören Kuzey Avrupa şehirleri gibi, elektrifikasyon da nihayet hak ettiği ilgiyi görmeye başladı. Ekonomik dengelerin değişmesiyle birlikte tarihi bir fırsat penceresi açıldı. Enerji fiyatları hızla tırmanır, hayat pahalılığı baskısı hissedilirken; yeşil teknoloji maliyetleri serbest düşüşe geçti. Öncü veriler, elektrikli teknolojilerin raflardan daha hızlı inmesiyle piyasaların bu yıl ivme kazandığını gösteriyor.
Aktivistler sık sık yeşil teknolojinin ekonomik gerekçelerinin son derece açık olduğunu savunur. Ancak iklim dönüşümünü tek başına piyasa dinamiklerinin çözeceği beklentisi illüzyondan ibarettir. Yakalanan ivmeye rağmen mevcut eğilimler, elektrifikasyonun son derece yavaş ilerlediğine işaret ediyor: Küresel nihai enerji tüketimindeki payı bugün %23 seviyesindeyken 2035’e kadar ancak %29’a çıkabiliyor. Bu oran, bilimsel verilerin iklim hedeflerini ulaşılabilir kılmak için işaret ettiği %35’lik eşiğin oldukça gerisinde. Dolayısıyla devlet müdahalesine acilen ihtiyaç var.
2015 tarihli Paris Anlaşması, ülkeleri düzenli iklim planları sunmakla hukuki olarak yükümlü kılmıştı. Bu planlar iklim politikasının ana sürükleyicisi oldu. Ne var ki son sunulan planlarda elektrifikasyon başlığı neredeyse hiç yer almadı.
Çoğu zaman elektrifikasyon hedefleri, genel emisyon azaltım vaatlerinin arkasına saklanan örtük detaylar olarak kaldı. Bu durum, elinizde iddialı bir büyüme hedefi olduğu gerekçesiyle bir yapay zekâ stratejisi hazırlamayı ihmal etmeye benziyor. Kamusal taahhüt beyanları, terzi usulü politika çerçeveleri ve teşvik mekanizmaları, piyasaya doğru sinyalleri vermek adına hayati önem taşıyor.
Körfez’de patlak veren çatışmalardan bu yana 25 ülke elektrifikasyonu destekleyen yeni politikalar açıkladı. Bu adımlar iyi bir başlangıç olsa da yeterli değil. Özellikle elektrikli teknoloji yatırımlarının geri dönüş sürelerini kısaltmaya ve bu sistemleri çalıştıracak altyapıyı garanti altına almaya odaklanılması gerekiyor.
Elektrikli ürünler ilk satın alma maliyeti açısından neredeyse hiçbir zaman daha ucuz değildir. Tüketici açısından ekonomik gerekçe, yüksek verimlilik ve düşük işletme maliyetlerine dayanır. Elektrikli araçlar %70-80 daha az enerji tüketir ve yılda 200 ile 1.500 dolar arasında tasarruf sağlayabilir. Ancak başlangıçtaki fiyat farkının kendini amorti etmesi hâlâ çok uzun zaman almaktadır.
Elektriğin fosil yakıtlara kıyasla nispi maliyeti kritik bir eşiktir. Avrupa Komisyonu yakın zamanda, elektrik fiyatının doğal gazın 2,5 katını aşması durumunda hanelerin ısı pompasına geçiş gerekçesinin ciddi şekilde zayıfladığını tespit etti. Politika yapıcılar, farklı enerji kaynakları üzerindeki vergi ve sübvansiyon dengesini yeniden kurgulayarak müdahalede bulunabilir. Bazı gelişmiş ülkelerde vergiler mesken elektriği maliyetinin %30’unu oluşturuyor ve birçok AB ülkesi elektriği doğal gazdan daha yüksek oranlarda vergilendiriyor. Reformların mali ve sosyoekonomik ihtiyaçlarla dengelenmesi gerekse de, ibreyi elektrik lehine çevirme zorunluluğu bakidir.
Hükümetler ilk alım maliyetlerini düşürmek için öteden beri doğrudan sübvansiyonlar, imtiyazlı vergi oranları ve sosyal destek mekanizmalarını bir arada kullandı. Türkiye’de elektrikli araçların hızlı kabul görmesinde, bayilerdeki etiket fiyatlarını düşüren katma değer vergisi indirimleri belirleyici rol oynadı.
Çok taraflı kalkınma bankaları ve kalkınma finansmanı kurumları da sermaye maliyetini düşürmek adına hibe bazlı kaynakları, imtiyazlı kredileri ve kredi garantilerini devreye sokabilir. Bu durum, yatırımları baltalayan yüksek borçlanma maliyetleriyle karşı karşıya olan gelişen ülkeler için bilhassa kritiktir.
Ancak bu teşvikler bütçe gerektirir. Mali imkânların kısıtlı olduğu bir dünyada elektrifikasyon, daralan pastadan pay alabilmek için daha sert bir mücadele vermek zorundadır. Yine de enerji ithalatına bağımlılığın getirdiği anayasal riskler netleştikçe, hükümetler daha agresif destek paketlerini gündeme almaya hazır olmalıdır. Bu yıl 95 ülke tüketicileri korumak adına acil durum tavan fiyatları, sübvansiyonlar veya akaryakıt vergisi kesintilerini devreye soktu. Kamu kaynaklarının, küresel piyasalardaki şoklara karşı kırılganlığı azaltacak ekipmanları sübvanse etmek için kullanılması çok daha rasyonel bir tercihtir.
Hükümetlerin ayrıca tüketicilere elektrikli cihazları satın aldıktan sonra kesintisiz çalıştırabilecekleri güvenini vermesi gerekir; aksi takdirde kitleler bu yatırımı riske atmayacaktır. Oysa bugün 730 milyon insan elektrikten yoksun yaşamakta, milyonlarcası ise son derece kalitesiz bir erişim sağlamaktadır. Zengin ülkelerde bile şebeke yatırımlarının yetersizliği temel bir kısıt teşkil etmektedir. Şebeke yoksa dönüşüm de yoktur. Bugünden 2030’a kadar şebekeler ve depolama altyapısı için her yıl yaklaşık 1 trilyon dolar yatırıma ihtiyaç vardır. Ruhsatlandırma süreçleri hızlandırılmalı; yenilenebilir kaynaklar yerine eski yakıt sistemlerine göre kurgulanmış demode hukuki ve düzenleyici çerçeveler ivedilikle reforme edilmelidir.
Peki bu süreç nasıl ivme kazanacak? COP31 başkanlığını yürüten Türkiye, elektrifikasyonu tüm çabaları birbirine bağlayan altın bir bağ, adeta bir bakır iletken hat haline getiriyor. Odaklanmayı sağlamak ve ilerlemeyi takip edebilmek adına 2035’e kadar %35 elektrifikasyon hedefini (“35-by-35”) küresel ölçekte önerdik. Türkiye aynı zamanda örnek bir liderlik sergileyerek, enerji ithalatı harcamalarını GSYH’nin %2,1’inden 2050’ye kadar %0,7’ye düşürme stratejisinin bir parçası olarak ulusal enerji planını COP’ta yayımlayacaktır.
Her ülkenin kendi patikası olacaktır. Genel hatlarıyla gelişmiş ülkeler elektrikli araçlara, ısı pompalarına, düşük ölçekli sanayi ısıtmasına ve yapay zekâ destekli şebeke optimizasyonuna ağırlık verecektir. Gelişmekte olan ülkeler ise temel elektriğe erişimi genişletmeyi gerektiren elektrikli bisikletlere, pişirme ocaklarına ve sanayi motorlarına odaklanacaktır. Bu ülkelerin uluslararası donörlerden daha fazla desteğe ihtiyacı olacaktır.
Özetle, elektrifikasyonu yalnızca piyasa güçlerinin insafına bırakamayız. Piyasalar enerji güvenliği, erişilebilirlik ve emisyon azaltım potansiyelini tek başına tam anlamıyla gerçekleştiremez. Özel sektörün tüm ağırlığını elektrifikasyona vermesini sağlayacak güçlü bir devlet-özel sektör ortaklığına ihtiyacımız var. Türkiye bu zirveyi, herkesi elini taşın altına koymaya zorlamak için bir kaldıraç olarak kullanacaktır. Günün sonunda başarı; daha temiz bir hava, düşen küresel sıcaklıklar ve şiddetle çalkalanan küresel enerji piyasalarının insafına kalmamış toplumlarla ölçülecektir. Uluslararası Enerji Ajansı verileri, “35-by-35” hedefinin önlenen yakıt ithalatı sayesinde her yıl 500 milyar dolar tasarruf sağlayabileceğini göstermektedir. Piyasalar bu yolculuğu başlattı; onu tamamlamak ise hükümetlerin görevidir.
