Avrupa’nın arnavut kaldırımlı meydanları bu sonbaharda da polis sirenleri ve kırılan cam sesleriyle yankılandı. Kıta, parlamenter siyasetin toplumsal hoşnutsuzluğu yönetmekte zorlandığı periyodik kriz...
Avrupa’nın arnavut kaldırımlı meydanları bu sonbaharda da polis sirenleri ve kırılan cam sesleriyle yankılandı. Kıta, parlamenter siyasetin toplumsal hoşnutsuzluğu yönetmekte zorlandığı periyodik kriz dönemlerinden birini daha yaşıyor. Fransa ve Almanya’da protestolar eğitime yapılan yetersiz yatırımlarla fitillendi. İspanya ve İtalya’da tetikleyici unsur konut krizi oldu. Kıta genelinde ise yükselen fiyatlara karşı dinmeyen bir öfke hakim. Ortak ve derin sorun ise son derece net: Birçok Avrupalı artık sürdürülmesi imkânsız bir kamu harcaması düzeyi talep ederken, parçalanmış parlamentolar ve popülist siyaset sorunların çözümünü neredeyse imkânsız kılıyor.
Avrupa, onlarca yıldır vatandaşlarına alışılmadık derecede konforlu bir sosyal yardım ve koruma ağı sundu. Avrupa Birliği ülkeleri kamu emeklilik maaşlarına milli gelirlerinin ortalama %10’unu ayırıyor; bu oran Amerika’dakinin neredeyse iki katı. AB genelinde kamu sosyal harcamalarının GSYH’ye oranı %30’a yaklaşırken, Amerika’da %20’nin altında kalıyor. Eski Almanya Şansölyesi Angela Merkel, bir dönem Avrupa’nın dünya nüfusunun %7’sini, küresel GSYH’nin %25’ini ve küresel sosyal harcamaların %50’sini temsil ettiğine dikkat çekerek bu durumu eleştirmişti. Merkel’in vardığı sonuç açıktı: “Avrupa, refahını ve yaşam tarzını korumak için çok daha sert çalışmak zorunda.”
Başta Almanya ve İskandinav ülkeleri olmak üzere bazı aktörler bu zorlu süreci yönetip koruyucu devlet yapısını daha sürdürülebilir kılmayı başardı; ancak bugün Almanya bile sosyal harcamalarda ciddi bir sıkışmayla karşı karşıya. Daha az sorumlu hareket eden ülkeler ise borçlanmayı sürdürerek radikal kararlar almaktan kaçındı. Fransa, İtalya ve İspanya’nın da aralarında bulunduğu beş ülkede kamu borcunun GSYH’ye oranı %100 seviyesinde veya üzerinde seyrediyor. Belçika, Fransa ve İtalya dahil 10 ülke şu anda AB’nin “aşırı açık prosedürü” kapsamında denetleniyor. Birliğin kurallarını (borcun GSYH’ye oranını %60, bütçe açığını ise %3 %3 ile sınırlayan kurallar) ihlal edenleri sıkı takibe almak ve kural dışı eğilimleri düzeltmek amacıyla kurgulanan bu mekanizma, adeta bir kurala uydurma uyarısı işlevi görüyor.
Söz konusu ülkelerin hükümetleri, kamu borçları üzerindeki yüksek faiz yükü nedeniyle yeni bir baskı altında. Örneğin Fransa, 2026 yılındaki 79 milyar avroluk faiz faturasının ardından 2027 bütçesinde borçlanma faiz ödemeleri için 91 milyar avro (102 milyar dolar) kaynak ayırmak zorunda kalıyor. Bu esnada yükselen fiyatlar ve artan enerji maliyetleri, emekli maaşları ve sosyal yardımlarda kesintiye gitmeyi siyaseten son derece riskli kılmakta.
Popülistlerin gürültüsü, bütçe aritmetiği konusunda mantığın sesini duyurmaya çalışanların sesini bastırıyor. Avrupalı sigorta devi Allianz, ülkelerin toplumsal huzursuzluklara karşı kırılganlığını ölçen küresel bir “sosyal direnç endeksi” geliştirdi. Hesaplamalara göre 2020 ile 2025 yılları arasında grev, ayaklanma ve toplumsal huzursuzlukların %70’i “refahın siyasi kutuplaşma ve zayıf reform kapasitesiyle bir arada bulunduğu gelişmiş ekonomilerde” meydana geldi. Şirketin baş yatırım sorumlusu Ludovic Subran, bu bileşimin son derece patlayıcı olduğunu, çünkü hayat pahalılığı baskısının geniş kitleleri doğrudan sarstığını vurguluyor.
2026 bütçe açığı GSYH’sinin %5’ine, borcu ise %112’sine ulaşan Belçika örneğine bakalım. 6 Kasım’da Başbakan Bart De Wever, hükümetinin 2027 bütçesinde uzlaşmaya varamaması üzerine istifasını sundu. Popülist-milliyetçi lider, beş partili koalisyonu KDV oranlarında mütevazı bir artış gibi tasarruf tedbirleri üzerinde el sıkışmaya ikna etmeyi başaramadı. Ya da İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana ülkenin ilk azınlık hükümetini yöneten ve bütçesine destek bulmakta zorlanan Hollanda’nın genç merkezci Başbakanı Rob Jetten’in durumunu ele alalım.
Mali disipliniyle bilinen Almanya’da bile Şansölye Friedrich Merz, sosyal devletin “artık sürdürülebilir olmadığını” açıkça ifade etti. Geçen yıl sosyal harcamalar %6 artarak GSYH’nin yaklaşık %32’sine ulaştı; bu rakam pandemi öncesi seviyelerin iki puan üzerinde. Emeklilik, sağlık ve benzeri alanlar için kesilen sosyal güvenlik primleri brüt ücretlerin yaklaşık %42’sine denk geliyor; bir reform yapılmazsa bu oranın 2040 yılına kadar %50’ye yaklaşacağı öngörülüyor (maliyetin yarısını işverenler karşılıyor). Durgun ekonomi ve Almanya’nın borçlanmayı sınırlayan borç freni mekanizması, federal hükümeti dar bir mali alana hapsetmiş durumda. 2030 yılına kadar kümülatif olarak 100 milyar avrodan fazla, yani yıllık GSYH’nin yaklaşık %1’i kadar bir konsolidasyon gerekiyor. Almanların yaklaşık üçte ikisi sosyal devletin mevcut haliyle sürdürülemez olduğunu kabul etse de, büyük bir çoğunluk somut kesinti önerilerine karşı çıkıyor.
Açık ara en endişe verici tablo ise Fransa’da. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un 2024 yılında parlamentodaki merkezci azınlığını daha da küçülten erken seçim kararından bu yana ülke her yıl bütçeyi geçirmek için büyük bir mücadele veriyor. Bir dönem sol ve sağın büyük partilerinin dominant olduğu alt meclis, artık birbirine düşman üç bloğa bölünmüş durumda. En gürültülü aktörler ise Jean-Luc Mélenchon’un popülist sol hareketi ile Marine Le Pen’in popülist sağ cephesi. Bu iki isim, önümüzdeki ilkbaharda yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda karşı karşıya gelmesi beklenen en güçlü adaylar konumunda. Merkez sağcı eski Başbakan ve mevcut milletvekili Michel Barnier, parlamentodaki atmosferi “ayaklanma öncesi” olarak tanımlıyor.
Bu çalkantılı fonda, üç yıl içindeki dördüncü başbakan olan Sébastien Lecornu bütçeyi yıl sonuna kadar parlamentodan geçirmeye çalışıyor. Bütçe açığını 2026’daki %5,4 seviyesinden 2027’de hâlâ yüksek sayılabilecek %5 seviyesine çekmeyi hedefleyen plan, 43 milyar avroluk bir tasarruf öngörüyor. En çok tartışma yaratan husus ise en büyük bütçe kalemi olan emekli maaşlarının ve memur aylıklarının nominal olarak dondurulması teklifi. Muhalefet duruma sert tepki gösterdi. Öğretmenler ve diğer kamu çalışanları sokaklara döküldü. Paris’teki son gösterilerden birinde taşınan el yapımı bir pankart durumu özetliyordu: “Pankartım da berbat, emekli maaşım da.”
Her zaman olduğu gibi seçmenler kamu finansmanının düzelmesini istiyor ancak bunun kendi ceplerinden çıkmasına karşı çıkıyor. Yapılan bir anket, Fransızların %85’inin kamu borcunun dizginlenmesini acil bir ihtiyaç olarak gördüğünü, ancak %56’sının emeklilik yaşının düşürülmesi gerektiğine inandığını gösteriyor. Hem Mélenchon hem de Le Pen, emekli maaşlarını koruma ve emeklilik yaşını aşağı çekme sözü veriyor. Her iki parti de önerilen maaş dondurma planına karşı pozisyon almış durumda. Maliye Bakanı Roland Lescure ise parlamentoyu baypas eden özel anayasal yetkileri kullanmak zorunda kalsalar bile bütçeyi geçireceklerini vurguluyor: “Emekli maaşlarını donduralım derken amacımız emeklileri mağdur etmek değil. Aksine şunu söylüyoruz: Eğer gençlere daha fazla kaynak ayırmak istiyorsak, bunun bedelini başkaları ödemek zorunda.”
Hastalıkta, yoksullukta ve yaşlılıkta insanca bir yaşam sunan nitelikli bir sosyal devlet anlayışı; yürünebilir şehirler ve uzun tatiller kadar Avrupa kimliğinin merkezinde yer alıyor. Yaşlanan kıtanın, ne tür bir desteği sürdürebileceğine dair zorlu tercihlerden kaçma şansı yok. Yine de Avrupa, bu süreci akılcı ve soğukkanlı bir zeminde tartışma yeteneğini kaybetme riskiyle yüz yüze. Hükümetler zorlu kararlar için meclis çoğunlukları oluşturmanın bir yolunu bulamazsa, o kararlar en nihayetinde bir kriz anında tahvil piyasaları tarafından zorla dikte ettirilecektir.
