Topal Ördek Dönemi: Trump’ın dış politika hamleleri dünyayı nasıl etkileyecek?

Bill Clinton’ın eski danışmanlarından Doug Sosnik, başkanın Beyaz Saray’daki son dönemindeki baş döndürücü tempoyu hatırlıyor: “Programı ve daha kaç gezi yapabileceğimizi konuşuyorduk—’18 saatlik bir çalışma günü sizin için sorun olur mu?’ diye sorduğumu hatırlıyorum.” Clinton acelesi olan bir adamdı. “Görevde sadece bir yılım kaldı” diye gözlemde bulunmuştu. “Uyumak için hayatımın geri kalanı var.”

Aynı geri sayım saati şimdi Donald Trump için işliyor. Trump, Amerikan siyasetinde son on yılın en belirleyici figürü oldu. Ancak 3 Kasım’da, Kongre’nin her iki kanadının kontrolünü elinde tutarken girdiği son ara seçimleri kaybederek 2006’daki George W. Bush’tan bu yana bu kaderi paylaşan ikinci iki dönem sınırına tabi başkan oldu; üstelik bu sonuç Trump’ın kendisini bile şaşırttı. Eski MAGA kalesi South Carolina’da partisinin kaybettiğini öğrenince New York Times’a “Vay be” dedi. “Bu inanılmaz.”

Görevdeki son iki yılında Trump, siyasi ömrünün sonuna yaklaşırken içeride ciddi bir kuşatmayla karşı karşıya kalacak. Cumhuriyetçilerin kontrolündeyken Trump’ın büyük ölçüde işlevsizleştirdiği Kongre, yolsuzluk ve nüfuzun kötüye kullanımı iddialarına ilişkin soruşturmalar ve ifade çağrılarıyla yönetimi ablukaya alacak. (Bir kongre üyesi X üzerinden “Avukatlarınızı ayarlayın” tavsiyesinde bulundu.) Kongre, sağlık hizmetleri fonlarının iadesi gibi halk nezdinde popüler politikaları veto etmesi için Trump’a meydan okuyacak. Demokratlar, başkanın başkentteki gösterişli balo salonu ve zafer takı gibi kişisel itibar projelerini engellemeye de çalışacak. Ancak Trump’ın en büyük ve en engelsiz etkiyi yaratmaya devam edeceği alan; meydan okuyacak yeni düşmanlar ve geride bırakacak mirasını arayacağı dış politika olacak.

Trump’ın Venezuela’dan Grönland’a, İran’dan Latin Amerika’ya kadar uzanan dış politikası radikal ve aşırı hareketliydi. Şimdiyse bu tablo daha da agresif bir boyut kazanabilir. Trump’ın İran ve Küba’da yarım kalan hesapları, Amerika’yı Orta Doğu ve Latin Amerika’nın derinliklerine çekebilir. Vladimir Putin ve Xi Jinping ile zirve diplomasisini de kapsayan büyük güçler arası nüfuz paylaşımı arayışı, daha karanlık bir dünya düzeninin ve Ukrayna için çetin bir dönemin habercisi olabilir. Kuzey Kore lideri Kim Jong Un ile yürüttüğü kural tanımaz yakınlaşma hamlesi ise Amerikan nükleer politikasını altüst edebilir. Tüm bunlar, yapay zeka teknolojilerinin genel yapay zekaya doğru hızla evrildiği ve yönetiminin Trump’a düşeceği diplomasi ile ulusal güvenlik sınamalarının baş gösterdiği bir dönemde yaşanacak.

Tüm bu tablo; diplomasi yeteneğine, Herkülvari bir çalışma disiplinine ve normal bir odaklanma süresine sahip bir başkan yönetiminde bile dünya için fazlasıyla endişe verici olurdu. Trump bu niteliklerden yoksun olmanın yanı sıra, “topal ördek” dönemlerinin kaçınılmaz bir sonucu olarak kriz anlarında kendisine rehberlik edebilecek deneyimli kadroları da muhtemelen kaybedecek. Başkanın önümüzdeki iki yıl boyunca yurt dışında gireceği maceralar, mutlaka somut sonuçlar doğurmasa bile son derece kaotik ve öngörülemez olmaya aday.

Sona doğru yaklaşırken teselliyi yurt dışında aramak konusunda Trump yalnız değil. The Economist’in Harry Truman dönemine kadar uzanan başkanlık seyahat kayıtları üzerinde yaptığı analiz, başkanların ikinci dönemlerinin son iki yılında yurt dışında genellikle çok daha aktif olduğunu gösteriyor. George W. Bush, 2008 yılında yurt dışında 50 gün geçirdi; bu rakam daha önceki yıllık ortalamasının tam iki katıydı. 2006 ara seçimlerini kaybettikten sonra Bush, Kongre’nin sert muhalefetine rağmen çığırından çıkan savaşı kurtarma umuduyla Irak’a ilave askeri birlik sevk edilmesi talimatını vermişti. Barack Obama da ilk ve ikinci dönemlerinin son iki yılları kıyaslandığında yurt dışı seyahatlerini ikiye katladı. İran ile imzalanan kapsamlı nükleer anlaşma, 2014 ara seçimlerinde aldığı ağır yenilginin ertesi yılı geldi. Bush yönetiminde görev yapmış olan düşünce kuruluşu American Enterprise Institute araştırmacısı Yuval Levin, “Başkanlar dönemlerinin sonuna geldiklerinde üzerlerindeki çeşitli kısıtlamalardan bunalırlar” diyor ve ekliyor: “Dış politika ise kısıtlamaların en az olduğu alandır.”

Sevişme, savaş!

Seyircinin sıkıldığını hissettiğinde oyunu değiştiren bir tiyatro organizatörü gibi Trump da eleştirmenlerini şaşırtacak ve kendi zihninde gücünü kanıtlayacak dış politika hamlelerine çekiliyor. Trump, diplomasi yeteneğiyle övünmeyi öteden beri sever; Ukrayna savaşını bir günde bitireceğini, 1 Kasım’daki bir seçim mitinginde ise Vietnam Savaşı’nı bir haftada kazanmış olacağını iddia etmesi bunun meşhur örnekleridir. Dolayısıyla Trump’ın önündeki mevcut İran savaşında belirleyici bir zafer elde edememiş olması kendisini içten içe kemiriyor. İki taraf arasındaki çatışmalar sürerken, ABD 2 Kasım’da “savunma amaçlı” olarak nitelendirdiği hava saldırılarını gerçekleştirdi.

Yakın zamana kadar Trump, İran’ı İsrail ile ortaklaşa şekilde Hürmüz Boğazı’nı tamamen açmaya ve nükleer programını sınırlamaya zorlamak için son 18 aydaki üçüncü saldırısını gerçekleştirmeye meyilliydi. Bu durum, İran’ın Körfez’deki enerji tesislerine misillemede bulunmasını tetikleyecek ve Trump’ın önündeki ayları tamamen meşgul edecekti. 28 Ekim’de Demokrat Senatör Chris Murphy, ABD’nin savaş planlarına dair bir istihbarat brifingi aldığını belirtti. Murphy, sivil altyapının hedef alındığına yönelik kamuoyuna yansıyan haberlere işaret ederek, “Tek söyleyeceğim şey şu: Planları akıl dışı,” ifadelerini kullandı. “Bu durum yıkıcı bir tırmanışa ve ihtimal ki hukukun üstünlüğüne olan bağlılığımızın yok olmasına yol açacaktır.” (Murphy bu açıklamadan üç gün sonra inme geçirerek hastaneye kaldırıldı.) Planlama sürecine hakim bir kaynak, Trump’ın Asya’daki İran petrol tankerlerini vurup vurmama seçeneğini değerlendirdiğini aktarıyor.

Ancak son günlerde diğer kaynaklar Trump’ın bu planları dondurduğunu ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’ya ABD’nin olası bir İsrail saldırısını desteklemeyeceğini ilettiğini belirtiyor. Saldırı için teyakkuzda bekleyen İsrail kuvvetleri ise hazırlıklarına ara verdi.

Trump, yeni saldırı adımları konusunda farklı cephelerden yükselen muhalefetle karşılaşacak. Bunlardan ilki, 4 Kasım’da X platformunda yaptığı paylaşımda ara seçimlerdeki ağır yenilgiden açıkça savaşı sorumlu tutan ve seçmenlerin İsrail ile farklı bir ilişki modeli istediğini belirten Başkan Yardımcısı —ve 2028 başkanlık yarışının muhtemel adayı— J.D. Vance. Bir diğer engel ise Kongre. Mavi dalganın boyutu o kadar büyük ve savaşa duyulan nefret —Vietnam Savaşı ile yarışacak düzeyde— o kadar derin ki Demokratlar askeri fonları kesebilir (ve sahadaki birliklerin altını oymakla suçlanma riskini göze alabilir). Trump gerilimi tırmandırmayı seçse dahi ABD’nin yeni ve uzun soluklu bir harekât için ne mühimmatı, ne hava savunma önleme füzesi, ne de bunu göğüsleyecek siyasi iradesi bulunuyor. Trump’ın esas amacının, bu arbededen onurlu bir barış görüntüsüyle çıkmasını sağlayacak bir anlaşmayı koparmak olduğu tahmin ediliyor. Ancak siyasi kırılganlığının farkında olan İran yönetimi kolay pes edecek gibi görünmüyor.

İran, Trump’ın diplomatik ajandasının ilk sınavıysa, ikincisinin Ukrayna olması muhtemel. Burada başkanın intikamcı güdüleri ciddi tehlikeler barındırıyor. Trump, savaş konusunda defalarca Ukrayna’yı suçladı, ülkenin Rus petrol rafinerilerine düzenlediği saldırıları eleştirdi ve Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’i küçümsedi. Şimdiye kadar ABD’nin Ukrayna ile istihbarat paylaşımı ve Avrupa üzerinden yapılan silah satışları sekteye uğramadan sürdü. Amerikalı müzakerecilerin Kasım 2025’te ham kalmış 28 maddelik bir barış planı sunması üzerine, Trump’ın Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Avrupalı müttefikler devreye girerek metnin en sorunlu kısımlarını budamıştı. Her kritik kavşakta Trump, Ukrayna’yı tamamen terk etme ve kesin olarak Rusya’ya yönelme eşiğinden dönmeyi bildi.

Ancak Trump, Cumhuriyetçilerin sandıkta hezimete uğramasına yol açan yakıt fiyatı şokunun baş sorumlusu olarak —haksız bir biçimde— Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarını görürse, öfkesini yeniden Zelenskiy’e yöneltebilir. Nitekim 2020’de Çin’in Covid-19’un yayılması konusunda kendisini yanılttığına inandığında da benzer bir hiddet sergilemişti. Benzer bir ihanet hissi, Ukrayna’nın teslimiyetini zorlamak amacıyla gerek kişisel olarak Zelenskiy’e gerekse bir bütün olarak Ukrayna’ya yönelik daha agresif bir baskı kampanyasına dönüşebilir.

Trump’ın ara seçim sonrası ruh haline dair ilk emareler, 18-19 Kasım tarihlerinde Xi Jinping’in ev sahipliğinde Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek uluslararası zirvede Vladimir Putin ile bir araya geldiğinde ortaya çıkabilir. ABD’nin Avrupalı müttefikleri, Ukrayna’nın pazarlık masasında ana yemek olmasından endişe duyuyor. Son aylarda Trump, Putin’i müzakere masasına çekebilmek adına dizel yakıt alımı için anlaşmak ve bir Amerikan vatandaşının serbest bırakılması karşılığında yaptırımları esnetmek de dahil olmak üzere Rusya’ya peş peşe tavizler verdi. Putin, Trump kadar esnek bir partneri bir daha asla bulamayacağı sonucuna varabilir. Ancak Rus lider zamanın kendi lehine işlediğine ve Ukrayna’ya yönelik Avrupa desteğinin zamanla zayıflayacağına da inanıyor. Dahası, Kongre’deki Demokratların Trump’ın Ukrayna toprağını Putin’e terk etme girişimlerini —özellikle de şaibe kokan her türlü anlaşmayı— engellemesi veya tıkaması bekleniyor.

Başkan, (ilk kez olmamak üzere) Ukrayna bataklığına olan ilgisini hızla kaybedip dikkatini kendi coğrafyasındaki bir diğer sıcak bölgeye çevirebilir: Küba. Göreve geldiğinden bu yana Trump, Küba diktatörlüğünü ekonomik olarak sıkıştırarak adada elektrik kesintilerine, gıda krizine ve sağlık sisteminin çökmesine yol açtı. Ocak 2026’da ise Venezuela Lideri Nicolás Maduro’yu kaçırarak ülke yönetiminin başını kesmişti. Trump’ın Küba’da da benzer bir dolaylı rejim değişikliği modeline sıcak baktığı düşünülüyor.

ABD’nin uyguladığı ekonomik harp, hem rejimi zayıflatmayı hem de ülke elitlerini bölerek —Venezuela’nın geçici lideri Delcy Rodríguez’in Maduro’yu terk etmesi gibi— ABD ile iş birliği yapabilecek ortaklar çıkarmayı hedefliyor. Trump bu amacını gizleme gereği de duymadı: Ekim ayındaki seçim kampanyasında “İran dönüşü Küba’nın da icabına bakacağız,” diye övünmüştü. Aynı ay, Küba kökenli şahin bir politikacı olan Rubio da hoşnutsuz Kübalılara CIA ile çalışılması çağrısında bulunmuş ve “Küba’da olumlu bir değişim yaratmak isteyenler için şimdi tam zamanı,” ifadelerini kullanmıştı.

Trump, haleflerinin başaramadığını başaran bir başkan olarak anılmanın özlemini çekiyor; 1959’daki Küba komünist devrimini tersine çeviren lider olmaktan büyük bir haz duyacaktır. Ancak detay insanı olduğu söylenemez. Venezuela’da diktatörlüğü büyük ölçüde yerinde bırakıp sadece liderleri değiştirmiş ve Amerikan şirketlerinin petrol erişimini güvenceye alan kirli anlaşmalarla yetinmişti. Yönetim içindeki tartışmaları yakından takip eden bir kaynağın belirttiği üzere, böyle bir yarım yamalak çözümü Küba’da uygulamak çok daha zor; zira Venezuela’dakine kıyasla daha köklü ve örgütlü olan Küba diyasporası gazabını sert bir şekilde hissettirecektir.

Deneyimli bir kadroyla çalışmak, Trump’ın dış politika hedeflerindeki başarı şansını şüphesiz artırırdı. Ancak Beyaz Saray’da bir yaprak dökümü başlamış olabilir. Aynı zamanda ulusal güvenlik danışmanlığı görevini yürüten Rubio, sessizce özel sektördeki fırsatları yokluyor (2028 başkanlık yarışını pas geçip 2032’de daha uygun koşulları beklemeyi seçebilir). Rubio’nun ayrılışı yönetim içindeki güç dengelerini değiştirecek ve CIA Direktörü John Ratcliffe’i kabinedeki en etkili şahin konumuna getirecektir.

Başkan, Pentagon’daki en güvendiği ismi de kaybedebilir. Birçok Demokrat, kavgacı ve ayrıştırıcı kişiliğiyle bilinen Savaş Bakanı Pete Hegseth’in azledilmesini istiyor. Temsilciler Meclisi’nin muhtemel yeni Demokrat Başkanı Hakeem Jeffries de bu ihtimali göz ardı etmiş değil.

Demokratlar, Savaş Bakanlığı’nın içine düştüğü derin finansal deliği kapatmayı hedefleyen 67 milyar doları bakanlığa ayrılmış 87,6 milyar dolarlık ek bütçe tasarısını onaylamak için Hegseth’in görevden alınmasını şart koşabilir. Başkanlar genelde ağır seçim yenilgilerinin ardından günah keçisi aramaya meyillidir: Nitekim Bush 2006 ara seçim yenilgisinin ardından Savunma Bakanı Donald Rumsfeld’i görevden almış; Trump da 2018’deki Meclis hezimetinden sonra dönemin Adalet Bakanı Jeff Sessions’ın ipini çekmişti.

Yine de Trump’ın geri adım atmak yerine meydan okumayı seçmesi daha olası. Piyasalarda Hegseth’in ulusal güvenlik danışmanlığına kaydırılabileceği ya da Ocak ayında eyalet valisi seçilen Marsha Blackburn’den boşalacak Tennessee Senato koltuğuna atanabileceği konuşuluyor. Senato çatısı altında Hegseth’in —uyuşturucu taşıdığından şüphelenilen teknelere yönelik ölümcül hava saldırılarına ilişkin soruşturmalar da dahil olmak üzere— Demokratların incelemelerine karşı korunaklı bir limana sığınmış olacağına dikkat çekiliyor.

Hegseth koltuğunu korusa dahi, Trump’ın yakın danışman çemberi şimdiden erimeye başladı. Ulusal Güvenlik Konseyi’nin içi büyük ölçüde boşaltıldı; bu durum anlık ve anlık kararlarla şekillenen anlık bir yönetim tarzına yol açtı. Uzmanların kitleler halinde kovulması, toplantı ve müzakerelere hazırlıksız girilmesine neden oluyor. Politikalar, tıpkı SpaceX’in kurucusu ve Trump’ın eski danışmanı Elon Musk’ın ekim ayındaki bir münakaşa sırasında şirketinin Ukrayna’ya sağladığı kritik uydu iletişimini kestiği dönemde görüldüğü gibi, bireylerin veya küçük grupların anlık heveslerine göre yön değiştirebiliyor. Trump’ın resmi veya gayriresmi bazı temsilcileri ise diplomasiyi kazançlı iş anlaşmaları takibiyle harmanlıyor.

Trump ayrıca yeni bakanlar ve üst düzey bürokratlar için Senato’nun onayını almakta her geçen gün daha fazla zorlanacak; bu da yetkililerin uzun süreler boyunca vekaleten görev yapmasına yol açacak. Beyaz Saray’da dengeleyici bir güç olarak görülen Özel Kalem Müdürü Susie Wiles, Trump’ın ilk dönemindeki tüm sırdaşlarından daha uzun süre görev yaptıktan sonra ayrıldı. Wiles’ın yerine geçecek olan yardımcısı Stephen Miller’ın savunduğu aşırı milliyetçi ajandanın ise sandıkta ciddi bir siyasi yüke dönüştüğü kanıtlandı. Sosnik’in de gözlemlediği üzere, bir yönetimin sonuna doğru kadro kalitesi genellikle düşer: “Kadroda belirgin bir zayıflama görürsünüz; göreve gelenler genelde yerini aldıkları kişilerin bir iki gömlek altındadır.”

Barışa bir şans vermek mi?

Bu tablo, gitgide yalnızlaşan ve sıkışan Trump’ı bildiği tek yöntemle —yani tamamen anlık hamlelerle— mirasını sağlamlaştırma arayışına itiyor. Görev süresinin sonuna yaklaşan başkanların son günlerinde kalıcı başarılar elde etmek amacıyla dünyayı turlaması sıra dışı bir durum değil. Ancak tarih, bu yolun oldukça engebeli olduğunu gösteriyor.

Woodrow Wilson 1919’da Paris Barış Konferansı’nda altı ay geçirdi ve Milletler Cemiyeti’ni Amerikan kamuoyuna kabul ettirmek üzere geri döndü; fakat Senato’nun antlaşmayı reddetmesiyle bu girişim muazzam bir başarısızlıkla sonuçlandı. Dwight Eisenhower’ın Sovyetler Birliği ile düzenlediği süper güç zirvesi, U-2 casus uçağının düşürülmesinin ardından çöktü. 1968’de yeniden aday olmama kararı alan Lyndon Johnson, Vietnam Savaşı’nda bir uzlaşma sağlamaya çalıştı ancak bir sonuç alamadı. Görevindeki son yılında Clinton, Pyeongyang’ı ziyaret etmenin eşiğine geldi ve İsrail ile Filistin Kurtuluş Örgütü arasında kalıcı bir barış anlaşması sağlamaya çalıştıysa da başaramadı.

Bazıları ise daha şanslıydı. Richard Nixon ve Ronald Reagan son yıllarında büyük silah kontrol anlaşmalarına imza attı (Johnson da benzer adımlar atmıştı). Obama, Küba ile ilişkileri normalleştirdi ve İran nükleer anlaşmasını (daha sonra Trump tarafından feshedilen) ilmek ilmek müzakere etti. Trump’ın kendisi de ilk döneminin son bölümünde adeta bir dış politika taarruzuna kalkışarak Kim Jong Un ile üç kez görüştü, Taliban ile bir barış anlaşması imzaladı ve İsrail ile çeşitli Körfez Arap ve Kuzey Afrika devletleri arasındaki ilişkileri normalleştiren İbrahim Anlaşmaları’na aracılık etti.

“Topal ördek” konumundaki bir Trump’ın kalıcı ve tarihi anlaşmalara imza atmak için elverişli bir konumda olduğu söylenemez. Ancak yine de deneyecektir. İlk döneminde yarım kalan işi tamamlamak adına Kim ile yeniden bir araya gelmek istiyor. Shenzhen’deki zirvede Putin ve Xi ile üçlü bir görüşme yapmaya son derece istekli. Bu görüşmenin görünürdeki amacı nükleer silahların kontrolünü tartışmak (ki Çin, kendi nükleer cephaneliği ABD ve Rusya ile eşit seviyeye gelmeden bu konuyu gündeme getirmeye yanaşmıyor). Eninde sonunda Ukrayna’da barış için yeniden aracılık yapmayı da deneyebilir.

Ancak kapsamlı bir diplomasi için beklentiler oldukça zayıf. Buradaki temel risk, Trump’ın bir barış ödülünü hak ettiğini iddia etmesine yarayacak yara bandı niteliğindeki eğreti anlaşmalara razı olması. (Vance de gelecekteki seçmenlerine kendi barış yanlısı kimliğini kanıtlamak adına bu tür paktları teşvik edebilir.) Bu durum, tıpkı 2020’de olduğu gibi Trump’ın halefi için ciddi sorunlar istifleyebilir: Nitekim Trump’ın Taliban ile yaptığı anlaşma Afgan hükümetinin çöküşüne ve Joe Biden’ın ertesi yılki kaotik çekilme sürecine zemin hazırlamıştı.

Trump’ın “topal ördek” statüsü, en başından itibaren kalıcı anlaşmalar yapmasını da zorlaştıracak. Düşünce kuruluşu RAND Corporation’dan Sam Charap’ın belirttiği üzere, dost ve düşman aktörler, Trump’ın siyasi otoritesinin eriyip gideceğinin bilinciyle onunla olan etkileşimlerini yeniden ayarlayacak. 3 Kasım’daki Demokrat kazanımlarının boyutu, partinin 2028’de başkanlığı kazanmak için güçlü bir konumda olduğuna işaret ediyor. Obama’nın İran ile nükleer anlaşması ve Küba açılımı gibi dönem sonu yapılan birçok anlaşma zayıf yasal temellere dayanıyor ve halefler tarafından kolayca feshedilebiliyor. Özellikle Ukrayna, 2029’da ülkeye daha sıcak bakacak bir halefin geleceği umuduyla Trump dönemi bitene kadar zaman kazanmaya çalışabilir. Gerçekten de Cumhuriyetçilerin uluslararası antlaşmaları onaylama yetkisine sahip Senato’yu Trump’ın görev süresinin ötesine geçecek şekilde 2032’ye kadar geri alması artık oldukça zor görünüyor.

Trump’ın ciddiyetten uzak mizacının dünyanın lehine işlemesi de olası bir senaryo. Diplomatik kırılmalar yaratmak emek gerektirir. Trump’ın takip ve devamlılık konusundaki eksikliği, bir sonraki başkana mevcut durumunu koruyan bir dünya bırakmasıyla sonuçlanabilir. Belki de dikkati daha çok kendi iç meselelerine çekilecek: Washington’ın granit taşlarına adını kazımak, ailesinin başkanlık sonrası ticari çıkarlarını güvenceye almak ve af kararları dağıtmak gibi. Ancak anlık kararlar alan fevri yapısının, bir başkanın bilgeliğini ve sabrını sınayacak beklenmedik bir kriz anında —bir “siyah kuğu” olayında— dünyayı büyük bir riske atması da son derece olası. Yapay zeka destekli bir siber krizi, Çin’in Tayvan’ı ablaya almasını ya da daha kötüsünü hayal edin. Dünya, önümüzdeki iki yıl boyunca nefesini tutup bekleyecek.