Avrupa’nın değişen korku dengesi

Son 800 yılın büyük bölümünde Litvanyalılar için Alman askerlerinin görüntüsü korkuyla eşanlamlıydı. Bugün ise Rusya ile doğrudan komşu olan bu küçük Baltık ülkesi, kalıcı olarak konuşlandırılan bir Alman zırhlı tugayına memnuniyetle ev sahipliği yapıyor.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in saldırganlığı ve Amerikan mevkidaşı Donald Trump’ın “güçlü olan haklıdır” mantığına dayanan acımasız yaklaşımı, Avrupa’daki güç denklemlemelerini altüst etmekle kalmadı; kıtanın korku dengesini de baştan aşağı değiştirdi. Avrupa’nın en büyük ekonomisi Almanya, 2029 yılına kadar savunma harcamalarını GSYİH’sinin %3,5’ine, yani 162 milyar avroya (182 milyar dolar) çıkarmayı planlıyor. Bu rakam, İngiltere ve Fransa’nın geçen yılki toplam savunma bütçelerinin bile üzerinde. Ancak komşuları, Almanya’nın bu hızlı silahlanmasından tedirgin olmak bir yana, umudunu tam da bu askeri güce bağlamış durumda.

Açıkça söylemek gerekirse, onlarca yıldır savunmaya yetersiz yatırım yapan Avrupalı ana akım liderler, bölge Rusya’yı tek başına caydırabilecek güce ulaşmadan önce Amerika tarafından tek başına bırakılma kabusunu yaşıyor. Putin’in 2022’de Ukrayna’yı tam kapsamlı işgaliyle tırmanan bu endişe, Trump’ın 2024’te yeniden seçilmesiyle panik seviyesine ulaştı. Trump, Ukrayna’ya, NATO’ya ve AB müttefiklerine yönelik küçümseyici tutumunu gizlemediği gibi; savaşı Rusya’nın lehine bir anlaşmayla bitirme niyetini de net şekilde ortaya koydu.

Avrupalı liderler Ukrayna’ya desteği sürdürme ve ABD’nin en iyi ihtimalle NATO’nun “son çare deniz aşırı koruyucusu” rolüne çekileceği bir döneme hazırlanma konusunda genel bir uzlaşı içinde. Bu ortak varoluş mücadelesi, İngiltere’nin savunmayı ciddiye alan müttefikleriyle —nükleer güç sahibi Fransa, savunmaya dev bütçeler ayıran Almanya ile Kuzey ve Doğu Avrupa’daki sadık müttefikleriyle— ilişkilerini tamir etmesini sağladı. Ortak bir düşmanın varlığı, Brexit tartışmalarının önemsizliğini bir kez daha gösterdi.

Korku dengesi Almanya’da da değişmiş durumda; zira kamuoyu askeri güce karşı tarihsel çekincelerini aşmak zorunda kaldı. Soğuk Savaş dönemindeki Batı Almanya, NATO’nun en büyük ordularından birine sahip olmasına rağmen; 1989 sonrası siyasetçiler toplumun “ticaret odaklı, pasifist ve herkesle dost” bir Almanya hayaline sığınmasına göz yumdu. Sol kesimler Almanya’ya adeta silahlanma bağımlılığından kurtulmaya çalışan bir hasta muamelesi yapıyordu; barut kokusunu hafifçe içine çekecek olsa, kendini bir anda Lüksemburg’u yeniden işgal ederken bulacak bir bağımlı gibi…

Bu tür kaygılar önce Putin, ardından da en çok Trump sayesinde tedavi edildi. Almanya’nın savunma harcamaları 2022 işgalinden sonra ivme kazandı ve dönemin Başbakanı Olaf Scholz’un ifadesiyle bir Zezeitenwende (dönüm noktası) yaşandı. 2024’ten sonra, “Önce Amerika” diyen bir başkanın Beyaz Saray’a dönüşüyle birlikte bütçeler tam anlamıyla patlama yaptı.

Ne var ki Avrupa’daki bu birlik göründüğünden çok daha kırılgan. Önümüzdeki 12 ay içinde İspanya, Fransa, Polonya ve İtalya sandık başına gidecek. Birçok ülkede aşırı sağcı milliyetçi partiler iktidara yürümeye hazır. Bu popülist sağ figürlerin önemli bir kısmı geçmişten bu yana Rusya’ya empati duymasıyla biliniyor; Fransa’daki başkanlık yarışının favorisi Marine Le Pen ve İtalya’nın muhafazakar Başbakanı Giorgia Meloni’yi sağ kulvardan sıkıştıran Rusya hayranı eski general Roberto Vannacci bu isimlerin başında geliyor. Polonya’da çekişen siyasiler tek bir konuda anlaşıyorsa, o da Rusya nefritidir. Yine de bazı Polonyalı muhafazakarlar Ukrayna’yı minnetsiz buluyor ve İkinci Dünya Savaşı’nda Ukraynalıların Polonyalılara karşı işlediği suçları kabul etmekte yavaş kaldığını iddia ediyor. “Ukrayna’ya yardım şartlara bağlanmalı” diye gürlüyorlar. En önemlisi de, milliyetçi sağ kesim AB entegrasyonunun derinleşmesine cepheden karşı duruyor; Vox partisinin hükümete girmeye yakın olduğu AB yanlısı İspanya’da bile durum farklı değil. Zafer havasına giren Le Pen, bu seçim yılının AB’yi bir “süper devlet” olmaktan çıkarıp “Milletler Avrupası”na dönüştüreceğini öngörüyor.

Maalesef bu milliyetçi dalga, Avrupa’nın yeniden silahlanma sürecini de rayından çıkarabilir. Analist Liana Fix, Germany Rearmed: The Return of War and the End of Illusions adlı yeni kitabında, Almanya’nın komşularını korkutmadan ordusunu ve savunma sanayisini büyütebilmesinin tek yolunun, mali ve askeri gücünü NATO ile Avrupa’nın hizmetine sunması olduğunu savunuyor. “Avrupalı” bir güç olmak, özünde Almanya’nın gücünü 1945’ten bu yana bağladığı Fransız-Alman ittifakı içinde hareket etmesi demektir. Ancak bu durum yeni bir ikilem yaratıyor. Fix, Avrupa’nın ikiye bölünmesinden endişe ediyor: Bir tarafta Baltık ülkeleri, İngiltere, İskandinavlar ve Polonya’nın yer aldığı, hâlâ Rusya’yı caydırmaya çalışan bir Kuzeydoğu Bloku; diğer tarafta ise Putin’i yatıştırmaya, Rus petrolü ile gazını almaya hazır ve güvenlik harcamalarını yoksul ülkelerden gelen göçmenlere karşı sınırları tahkim etmeye yoğunlaştıran bir Akdeniz Bloku. Fix’e göre, Almanya’nın Rusya’ya karşı bir tampon bölge olarak Polonya ve Baltık ülkelerinin güvenliğini sağlama noktasında ulusal bir çıkarı var. Fakat Fransa bu kuzey blokuna katılmak istemezse, Almanya’nın ulusal çıkarları ile Avrupalı çıkarları çatışacaktır.

Putin’i Yatıştırmak İsteyenlerin Yaklaşan Korosu

Le Pen zafere yaklaştıkça eski Putin yanlısı söylemlerini yumuşattı. Kendisini Charles de Gaulle’ün mirasçısı olarak konumlandırarak güçlü bir ordu vaadinde bulunuyor. Ancak en iyi ihtimalle, sanayi harcamalarındaki benmerkezci, “Önce Fransa”cı yaklaşımı çok uluslu savunma projelerini baltalayabilir. En kötü ihtimalle ise Avrupa, olası bir kriz anında Fransa’ya güvenemeyeceği sonucuna varır.

Trump yönetiminin oynadığı rol ise hem faydasız hem de çelişkili. Trump bir yandan Avrupalılara savunma harcamalarını artırmaları yönünde baskı yapmayı sürdürüyor. Diğer yandan Putin ile yumuşama arayışına giriyor ve Avrupa’nın milliyetçi sağındaki Rusya yanlısı partilere —Almanya’nın Putin’e sempatisiyle bilinen ve Ukrayna’yı reddeden en büyük muhalefet partisi AfD dahil— gürültülü bir destek veriyor. Ancak Avrupa’nın Rusya’yı caydırma ihtiyacı kalmayacaksa, Trump’ın kıtanın neden yeniden silahlanmasını istediği bir muamma; neticede Avrupa’nın Çin ile çatışmaya girmeye niyeti yok.

Avrupa’nın Trump döneminden doğru dersleri çıkarması şart. MAGA şoku, Almanya liderliğindeki Avrupalıların nihayet kendi güvenliklerini ciddiye almalarını sağladı. Ancak bu süreci başarıyla tamamlamak için Avrupa’nın, inşa edilen bu projeyi yıkma riski taşıyan Trump tarzı popülist milliyetçilikten uzak durması gerekiyor. Aksi bir adım, korkunç bir basiretsizlikten başka bir şey olmayacaktır.