Körfez’de yaşanan çatışmalar, dünya kamuoyunun odağını enerji fiyatlarına ve petrol akışına dikmiş olsa da, perde arkasında çok daha hayati bir kriz filizleniyor. Uzmanlar, İran merkezli bu sava...
Körfez’de yaşanan çatışmalar, dünya kamuoyunun odağını enerji fiyatlarına ve petrol akışına dikmiş olsa da, perde arkasında çok daha hayati bir kriz filizleniyor. Uzmanlar, İran merkezli bu savaşın küresel gıda sistemi üzerinde yaratacağı tahribatın, 2022’deki Rusya-Ukrayna savaşından bile daha şiddetli olabileceğini konuşuyor. 2022’deki kriz temel olarak lojistik ve yaptırımlarla ilgiliyken, bu seferki durum doğrudan “fiziksel bir üretim yetersizliği” ve hammadde yokluğu ile karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.
Modern tarımın sürdürülebilirliği, büyük ölçüde doğal gaz ve petrol türevlerine bağlıdır. Bugün soframıza gelen gıdaların temelinde yer alan azotlu gübreler (üre ve amonyak) doğal gazdan üretilir.
Körfez bölgesi, dünya gübre pazarının kalbinde yer alıyor. Hürmüz Boğazı’nın İran tarafından kapatılması veya sevkiyatın durması, sadece petrolü değil, küresel üre ticaretinin %43’ünü de risk altına alıyor. Ayrıca, fosfatlı gübrelerin üretiminde kullanılan kükürt sevkiyatının %45’i de yine bu rota üzerinden gerçekleşiyor.
Savaşın yankıları binlerce kilometre ötedeki tarlalarda şimdiden hissedilmeye başlandı. Hindistan’ın tahıl ambarı olarak bilinen Pencap eyaletinde çiftçiler, pirinç ekim sezonuna aylar kala büyük bir panik yaşıyor. Hindistan, yerli gübre üretimi için ihtiyaç duyduğu sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık %40’ını Katar’dan ithal ediyor. Gaz arzındaki kısıtlamalar nedeniyle fabrikalar kapasite düşürürken, köylerde günde 8 saati bulan elektrik kesintileri yaşanıyor. Çiftçiler haziran ayındaki muson yağmurlarıyla başlayacak ekim dönemi için yeterli gübre bulamamaktan ve üretimin durmasından korkuyor.
Benzer bir durum Amerika Birleşik Devletleri’nde de yaşanıyor. Uzmanlar, gübre krizinin ABD’deki gıda enflasyonunu kısa sürede %2’den %4’e çıkaracağını, çatışmalar yaza kadar uzarsa bu oranın çift hanelere ulaşabileceğini öngörüyor. Nakit akışı ve kredi bulmakta zorlanan çiftçiler için bu durum, daha az verim ve daha pahalı gıda anlamına geliyor.
Gıda fiyatlarındaki artış gelişmiş ülkeler için ekonomik bir sorun olsa da, yoksul ülkeler için varoluşsal bir tehdit oluşturuyor. Somali’de temel gıda fiyatları çatışmanın başından bu yana yaklaşık beş kat arttı. Etiyopya gibi ülkeler ihtiyaç duydukları azotlu gübrenin %90’ından fazlasını Körfez üzerinden alıyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre, eğer bu kriz çözülmezse, halihazırda gıda güvensizliği yaşayan 318 milyon kişiye haziran ayına kadar 45 milyon kişi daha eklenebilir.
Bu gıda şoku, iklim değişikliğinin tetiklediği El Niño gibi aşırı hava olaylarının yaşandığı bir döneme denk geliyor. Normal şartlarda iyi hava koşulları azalan gübre kullanımını bir miktar telafi edebilir. Ancak hem gübre eksikliği hem de düzensiz yağışlar birleştiğinde, pirinç ve mısır gibi girdi yoğunluklu mahsullerde verim kaybı kaçınılmaz hale geliyor. Uzmanlar, bu durumun bir “turning point” olabileceğini ve ülkelerin ithal gübre bağımlılığını azaltmak için organik alternatiflere veya yerel üretim modellerine yönelmesi gerektiğini belirtiyor.
Tüm bu gelişmeler bir araya geldiğinde, ortaya sadece bölgesel bir çatışmanın değil, küresel ölçekte bir arz şokunun çıktığı görülüyor. Enerji, gübre ve gıda zincirinin bu kadar iç içe olduğu bir sistemde yaşanan kırılma, fiyatların uzun süre yüksek kalmasına ve oynaklığın artmasına neden olabilir. Bu da, klasik piyasa döngülerinin ötesinde, emtia fiyatlarında bir yükseliş dönemine girilebileceğine işaret ediyor. Bu emtiaya yatırım yapmak isteyenler için iyi bir fırsat sunabilir.
