Finansal piyasalarda yatırımcı psikolojisini ölçmenin doğrudan bir yolu yoktur. Ancak piyasalar buna yakın bir gösterge üretmiştir. CBOE Volatility Index, yatırımcıların önümüzdeki haftalara dair korku seviyesini ölçen bir barometre olarak kabul edilir.

1993 yılında Chicago Board Options Exchange tarafından oluşturulan bu endeks, S&P 500 üzerine yazılmış opsiyon sözleşmelerinin fiyatlarından türetilir. Teknik olarak bu, yatırımcıların önümüzdeki 30 gün için beklediği fiyat oynaklığının bir ölçüsüdür. Pratikte ise çok daha basit bir anlam taşır:

VIX yükseldiğinde piyasalarda korku artar; düştüğünde rahatlama görülür.

Tarihsel ortalamalar da bu yorumu destekler:

Bu nedenle yatırımcılar VIX’i çoğu zaman “korku endeksi” olarak adlandırır.

Son bir yıl içinde grafikte görülen en dikkat çekici hareket, 2025 Mart ayında yaşanan büyük sıçrama oldu. Bu tarihten sonra endekste %5’ten büyük günlük değişimlerin çoğu, makroekonomik şoklar ya da jeopolitik gelişmelerle bağlantılıydı.

Aşağıdaki kronoloji, son bir yılda volatilitenin hangi olaylarla yükseldiğini gösteriyor.

Mart 2025 – Mart 2026

VIX’te %5’ten büyük hareketlerin kronolojisi

18–20 Mart 2025 — Küresel piyasalarda ani şok

VIX yaklaşık %120’ye yakın sıçrama ile 40 seviyesinin üzerine çıktı.

Nedenler:

• ABD faiz patikasına ilişkin sert yeniden fiyatlama
• tahvil piyasasında ani satış
• hedge fonların zorunlu pozisyon kapatmaları

Bu dönemde küresel hisse senetlerinde en sert kısa vadeli düşüşlerden biri yaşandı.

Nisan 2025 — Teknoloji hisselerinde düzeltme

VIX günlük bazda %10–15 arası artışlar gösterdi.

Sebep:

• ABD’de teknoloji hisselerinde sert kar realizasyonu
• yapay zekâ şirketlerinde aşırı değerleme tartışmaları

Nasdaq’ta birkaç gün içinde %7 civarı düşüş yaşandı.

Haziran 2025 — Orta Doğu gerilimi

VIX yaklaşık %9 yükseldi.

Sebep:

• İsrail-İran geriliminin tırmanması
• petrol fiyatlarında sert yükseliş

Enerji fiyatlarının enflasyonu yeniden yukarı itebileceği korkusu piyasaları sarstı.

Ekim 2025 — ABD tahvil piyasası krizi

VIX %12 yükseldi.

Sebep:

• ABD 10 yıllık tahvil faizlerinin sert yükselmesi
• bütçe açığı tartışmaları
• hedge fon pozisyonlarının çözülmesi

Bu dönemde küresel portföylerde risk azaltma hareketi görüldü.

Kasım 2025 — ABD seçim sonrası volatilite

VIX %7–10 arası sıçramalar yaptı.

Sebep:

• seçim sonuçlarının piyasa beklentilerinden farklı gelmesi
• vergi ve ticaret politikalarının belirsizliği

Şubat 2026 — enerji fiyatları ve jeopolitik stres

VIX %8 yükseldi.

Sebep:

• petrol fiyatlarında sert hareket
• İran çevresinde askeri gerilim

Risk varlıklarında kısa süreli satış görüldü.

Mart 2026 — yeni yükseliş dalgası

Grafikte görüldüğü gibi VIX %24’ün üzerinde sıçrayarak 29 seviyesine yaklaştı.

Sebep:

• Orta Doğu’da askeri gerilimin yeniden yükselmesi
• petrol fiyatlarında artış
• küresel büyüme endişeleri

Tarihsel örnek: VIX yükseldiğinde varlık sınıfları nasıl davranır?

Finansal tarih incelendiğinde VIX’teki keskin yükselişlerin genellikle riskten kaçış dönemlerine denk geldiği görülür. Bu dönemlerde varlık sınıfları çoğu zaman benzer bir davranış sergiler.

Hisse senetleri

VIX yükseldiğinde çoğunlukla küresel borsalarda satış görülür. Bunun nedeni yatırımcıların riskli varlıklardan çıkmasıdır.

Örneğin:

• 2008 Global Financial Crisis sırasında VIX 80 seviyesine yaklaşırken
  S&P 500 yaklaşık %40 değer kaybetmiştir.
• COVID-19 market crash döneminde VIX yeniden 80’e yaklaşmış ve küresel borsalar birkaç hafta içinde %30’dan fazla düşmüştür.

Altın

Altın çoğu zaman kriz dönemlerinde güvenli liman olarak görülür.

Ancak dikkat çekici bir gerçek vardır:

VIX’in ilk sıçrama anında yatırımcılar nakit ihtiyacı nedeniyle altın da satabilir.

Örneğin 2020’de pandemi paniğinin ilk günlerinde altın kısa süre düşmüş, daha sonra hızla yükselmiştir.

Petrol

Petrol ise genellikle farklı davranır.

Çünkü petrol fiyatı daha çok küresel büyüme beklentisi ile ilişkilidir.

VIX yükseldiğinde:

• küresel talep beklentisi düşer
• petrol fiyatı çoğu zaman geriler

Ancak jeopolitik kriz kaynaklı volatilite durumunda petrol yükselmeye devam edebilir.

Bugünkü piyasada görülen tablo da buna benziyor:
petrol yükselirken altının aynı ölçüde tepki vermemesi piyasanın henüz tam bir kriz fiyatlaması yapmadığını düşündürüyor.

Tarihsel veri: VIX 30–40 aralığında olduğunda S&P 500’ün sonraki getirileri

Piyasa tarihine bakıldığında ilginç bir istatistik ortaya çıkar.

VIX 30–40 aralığına girdiğinde, yani piyasalarda ciddi stres oluştuğunda, çoğu zaman paniğin zirvesi yaklaşmış olur.

Akademik çalışmalar ve piyasa veri setleri incelendiğinde şu tablo ortaya çıkmaktadır:

Bunun nedeni basittir: piyasalarda korku belirli bir seviyeyi aştığında yatırımcıların büyük bölümü zaten satış yapmış olur. Bu noktadan sonra fiyatların aşağı gitmesi için yeni bir şok gerekir.

Bu yüzden volatilite zirve yaptıktan sonra piyasalar çoğu zaman toparlanma eğilimi gösterir.

Örneğin:

• 2008 finansal krizinde
• 2011 Avrupa borç krizinde
• 2020 pandemi çöküşünde

VIX zirve yaptıktan sonra S&P 500 birkaç ay içinde güçlü bir toparlanma göstermiştir.

Piyasaların verdiği mesaj

VIX’teki bu hareketlerin ortak noktası şudur:

Volatilite çoğu zaman ekonomik verilerden değil, sistemik belirsizliklerden yükselir.

Son bir yılın üç ana tetikleyicisi:

1. Jeopolitik riskler
2. ABD faiz patikası ve tahvil piyasası
3. küresel büyüme beklentilerindeki kırılmalar

Ancak dikkat çekici bir ayrıntı daha var.

Bugün petrol fiyatları yükselirken altının aynı ölçüde tepki vermemesi, piyasanın henüz uzun bir kriz fiyatlamadığına işaret ediyor olabilir.

Başka bir ifadeyle piyasa hâlâ şu sorunun cevabını arıyor:

• Bu sadece kısa süreli bir jeopolitik stres mi?
• yoksa küresel finansal koşullarda daha büyük bir kırılmanın başlangıcı mı?

VIX’in 30 seviyesine yaklaşması ise şu gerçeği hatırlatıyor:

Belirsizlik arttığında fiyatlar değil, volatilite hikâyenin merkezine oturur.