• Ortadoğu’daki savaş yalnızca petrol fiyatlarını değil, küresel arz zincirinin tamamını sarsıyor.• Enerji piyasasında yaşanan kesinti günlük 18 milyon varile kadar ulaşabilecek bir arz şokuna işaret ...
• Ortadoğu’daki savaş yalnızca petrol fiyatlarını değil, küresel arz zincirinin tamamını sarsıyor.
• Enerji piyasasında yaşanan kesinti günlük 18 milyon varile kadar ulaşabilecek bir arz şokuna işaret ediyor.
• Analistler bunun bir “trade” değil, küresel ekonomik rejim değişimi olduğunu söylüyor.
Ortadoğu’daki savaşın petrol piyasasında yarattığı şokun etkileri yalnızca enerji fiyatlarıyla sınırlı kalmayabilir. Enerji piyasasını yakından izleyen analistler, çatışmalar yarın aniden sona erse bile petrol ve emtia piyasasında ortaya çıkan kırılmanın aylarca sürebileceğini belirtiyor.
Uzmanlara göre bugün yaşanan kriz klasik bir arz kesintisinden çok daha geniş bir ekonomik şok anlamına geliyor. Çünkü savaş yalnızca petrol üretimini değil, aynı zamanda küresel enerji, gübre, metal ve petrokimya tedarik zincirlerini aynı anda etkiliyor.
Gemilerin rotaları değişiyor, tanker sigortaları iptal ediliyor ve bazı petrol sahalarında üretim kesintileri yaşanıyor. Suudi Arabistan, Irak ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi üretim merkezlerinde üretim kapasitesinin bir kısmının devre dışı kalması, piyasada oluşan arz boşluğunu daha da büyütüyor.
Analistlere göre bu şokun kısa vadede telafi edilmesi de kolay değil. Uluslararası Enerji Ajansı’nın gündeme getirdiği 400 milyon varillik stratejik rezerv salımı teorik olarak büyük bir rakam gibi görünse de piyasadaki gerçek sorun günlük akış hızında yatıyor. Maksimum sürdürülebilir akış kapasitesinin günde yaklaşık 2 milyon varil olduğu hesaplanıyor. Bu da 400 milyon varillik rezervin piyasaya tam olarak ulaşmasının yaklaşık 200 gün sürebileceği anlamına geliyor.
Bu arada piyasalarda konuşulan gerçek arz kesintisi ise çok daha büyük. Bazı tahminlere göre küresel enerji sisteminde ortaya çıkan kesinti günde yaklaşık 18 milyon varil seviyesinde olabilir. Bu ölçekte bir şok karşısında stratejik rezervlerin piyasayı dengeleme kapasitesi oldukça sınırlı kalıyor.
Uzmanlara göre hükümetlerin açıklamaları bu nedenle daha çok psikolojik bir etki yaratmayı hedefliyor. Amaç piyasada panik alımlarını ve stoklama davranışını sınırlamak. Çünkü enerji krizlerinde asıl talep şoku çoğu zaman tüketicilerin ve şirketlerin stok yapma eğiliminden kaynaklanıyor.
1970’lerdeki petrol krizinde de benzer bir durum yaşanmıştı. Enerji şirketleri ve tüketiciler petrol stoklamaya başladığında piyasanın doğal talebi günde yaklaşık 2 milyon varil artmıştı. Bugün yaşanan krizle birlikte bu rakamın 3 milyon varile kadar çıkabileceği konuşuluyor.
Şimdiden bazı ülkelerde bu davranış görülmeye başladı. Japonya ve Güney Kore gibi enerji ithalatçısı ülkelerin mevcut petrol ve yakıt stoklarını artırmaya başladığı belirtiliyor. Aynı davranış bireysel tüketicilerde bile ortaya çıkıyor. Normalde araç sahipleri depolarını dörtte bir seviyesine kadar boşaltıp yakıt alırken, kriz dönemlerinde depo yarıya geldiğinde bile yeniden doldurma eğilimi artıyor. Bu da piyasada talep baskısını daha da büyütüyor.
Enerji fiyatlarının uzun süre yüksek kalması halinde küresel ekonomi için riskler büyüyor. Analistler petrol fiyatının 90 doların üzerinde kalıcı olması durumunda dünya ekonomisinde ciddi hasar oluşabileceğini belirtiyor. Ancak bazı uzmanlara göre yaşanan süreç bundan daha büyük bir dönüşümün işareti.
Piyasada giderek daha sık kullanılan ifade şu: Bu bir fiyat hareketi değil, bir rejim değişimi.
2014–2024 döneminde küresel ekonomi büyük ölçüde teknoloji şirketlerinin sürüklediği “hafif varlık” ekonomisi üzerine kuruluydu. Dijital platformlar, yazılım şirketleri ve teknoloji hisseleri finansal piyasalarda belirleyici rol oynuyordu. Ancak büyük jeopolitik kırılmalar ekonominin yönünü değiştirebiliyor.
Benzer bir dönüşüm 2000’li yılların başında yaşanmıştı. Dot-com balonunun ardından 11 Eylül saldırıları ve Çin’in Dünya Ticaret Örgütü’ne katılması küresel ekonomik düzeni değiştirmişti. Bu süreçte teknoloji hisselerinin yerini enerji, metal ve emtia şirketlerinin öne çıktığı “eski ekonomi intikamı” olarak adlandırılan bir dönem almıştı.
Bugün bazı analistlere göre dünya yeniden benzer bir döneme giriyor. Jeopolitik riskler arttıkça yatırımcıların odağı yeniden fiziksel varlıklara kayıyor. Altın, petrol, metaller ve düşük teknolojik eskime riski taşıyan “sert varlıklar” yatırım stratejisinin merkezine yerleşmeye başlıyor.
Bu değişimin bir diğer önemli sonucu da küresel finans sisteminde görülüyor. 2022’de Batı ülkelerinin Rusya Merkez Bankası rezervlerini dondurması, birçok ülkenin rezerv stratejisini yeniden düşünmesine neden olmuştu. Daha önce petrol fiyatları yükseldiğinde ortaya çıkan “petrodolar geri dönüşü” mekanizması ABD finans sistemine likidite sağlıyordu.
Bugün ise tablo farklı. Emtia fiyatları yükseldiğinde gelişmekte olan ülkelerin elde ettiği gelirlerin önemli bölümü yeniden dolar varlıklara dönmüyor. Bunun yerine birçok ülke altın rezervlerini artırmayı tercih ediyor.
Analistlere göre bu eğilim küresel finans sisteminde yeni bir kırılma yaratabilir. Çünkü petrol fiyatları yükseldiğinde eskiden ABD finans piyasasına akan sermaye artık daha fazla altına yöneliyor.
Enerji fiyatlarındaki artışın makro etkileri de büyüyor. ABD’de petrol fiyatının 120 dolar seviyesinde kalıcı olması halinde yalnızca finansman tarafında yaklaşık 150 milyar dolarlık özel kredi alanının daralabileceği hesaplanıyor.
Üstelik enerji piyasasındaki sorun yalnızca ham petrol ile sınırlı değil. Asya’da rafineri ürünlerinde ciddi sıkıntı sinyalleri görülmeye başladı. Singapur’da jet yakıtı fiyatının 230 doların üzerine çıkması piyasadaki rafineri ürünleri krizinin büyüdüğüne işaret ediyor.
Bölgedeki bir rafinerinin günlük 900 bin varil kapasiteyle devre dışı kalması da rafine ürün piyasasında arz daralmasını hızlandırıyor.
Bu nedenle birçok analiste göre enerji krizinin en sert etkisini yaşayabilecek bölge Asya ekonomileri olabilir. Çünkü bölge ülkeleri enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı ve küresel tedarik zincirlerinin merkezinde yer alıyor.
Sonuç olarak piyasada giderek güçlenen görüş şu: yaşanan süreç yalnızca petrol fiyatındaki bir sıçrama değil. Küresel ekonomi, enerji, emtia ve finans sisteminin birlikte yeniden fiyatlandığı yeni bir döneme giriyor.
Ve yatırımcıların önündeki temel soru artık şu:
Bu yeni dünyada hangi varlıklar kazanacak?
Birçok analiste göre cevap giderek netleşiyor: altın, metaller ve enerji.
