Ekonomide ‘Kara Kuğu’ ikilemi: Öngörülemez riskler mi, Yoksa ‘Ejderha Kral’ mı?

• Tanım ve Etki: Kara Kuğu Teorisi, şaşırtıcı, büyük etkiye sahip ve ancak gerçekleştiğinde mantıklı hale gelen olayları (epistemolojik) tanımlar; yatırımcıları öngörmekten çok hazırlanmaya teşvik eder.
• Taleb’in Uyarısı: Teorinin popülerleştiricisi Nassim Taleb, bu olayların öngörülemez olduğunu savunarak risk yönetiminde aşırı güveni eleştirir ve aşırı dalgalanmalara maruz kalma riskini sınırlamayı önerir.
• Eleştiri ve Gri Alan: Bazı uzmanlar, aşırı olayların (Ejderha Krallar/Gri Kuğular) sistemin yapısı anlaşılırsa bir dereceye kadar öngörülebilir olduğunu iddia ederek, Kara Kuğu kavramının risk yönetiminde hesap verebilirliği azaltabileceği endişesini dile getiriyor.

Küresel finans piyasalarında risk yönetimi tartışmaları, Nassim Taleb tarafından ortaya atılan ve popülerleştirilen “Kara Kuğu Teorisi” etrafında yoğunlaşıyor. Teori, gözlemcinin sınırlı bilgi ve anlayışından kaynaklanan, büyük bir şok etkisi yaratan ve gerçekleşmeden önce “bilinemez bilinmeyen” olarak kabul edilen olayların bir metaforu olarak kabul ediliyor.

Taleb’in temel iddiası, büyük finansal krizler, teknolojik sıçramalar veya pandemiler gibi Kara Kuğu olaylarının öngörülemez olduğudur. Bu epistemolojik bakış açısı, yatırım felsefesini ve kurumsal risk yönetimini derinden etkilemiş, firmaları ve toplumları “tahmin etmektense hazırlanmaya” ve portföylerini aşırı dalgalanmalara karşı korumaya yönlendirmiştir.

Risk Yönetiminde Hesap Verebilirlik Tartışması

Kara Kuğu kavramı, riskleri öngörme ve yönetme yeteneklerine aşırı güvenen kurumlar için geçerli bir eleştiri sunsa da, bazı eleştirmenler kavramın risk yönetimindeki hesap verebilirliği zayıflatabileceğine dikkat çekiyor.

Finansal matematik ve fizik sistemleri alanındaki araştırmacılar, aşırı olayların tamamen öngörülemez olduğu fikrine karşı çıkıyor. Bu görüşe göre, sistemin yapısı ve dinamikleri hakkında yeterince derin bir anlayışa sahip olmak, bazı aşırı olayların bir dereceye kadar tahmin edilmesini mümkün kılabilir. Bu tür öngörülebilir aşırı olaylar, “Ejderha Krallar” veya Taleb’in kendisinin daha teknik olarak bahsettiği “Gri Kuğular” olarak adlandırılır.

Ekonomi ve Yatırım İlişkisi:

Yatırım bağlamında, Kara Kuğu Teorisi iki temel ders sunar:

1. Portföy Çeşitliliği: Olayların öngörülemezliği, yatırımcıları yüksek etkili, düşük olasılıklı olaylara karşı korunmak için sağlam, esnek ve aşırı riskten kaçınan (antifragile) portföy yapıları kurmaya zorlar.
2. Model Hatası Riski: Geleneksel risk modellerinin (örneğin, normal dağılıma dayalı modeller) bu tür aşırı olayları fiyatlamadaki yetersizliğini ortaya koyar. Teori, piyasa modellerine olan aşırı güvenin potansiyel maliyetini vurgular.

Ancak “Ejderha Krallar” alanı, doğru veri, derin sistem analizi ve Knightian belirsizliğini (bilinen bilinmeyenler) ele alma becerisiyle finansal sistemlerdeki bazı “aşırı olay” risklerinin yönetilebileceğini öne sürer.

Kara Kuğu’nun kesin tanımı teknik terimlerle tam olarak ayrıştırılmadığı için, finansal risk yönetiminde hangi aşırı olayın tamamen kaçınılmaz bir Kara Kuğu (öngörülemez) ve hangisinin sistem analiziyle yönetilebilir bir Gri Kuğu/Ejderha Kral (bir dereceye kadar öngörülebilir) olduğu sorusu, karar vericiler için kritik bir ikilem olmaya devam ediyor. Bu ayrımın teknik detayları, Profesör Terje Aven’ın ve Taleb’in Sessiz Risk belgelerinde detaylı olarak incelenmektedir.