EKONOMİ TARİHİNİ DEĞİŞTİREN KRİZLERİN ÇOĞU BANKALARDA DEĞİL, ENERJİ VE LOJİSTİK HATLARINDA BAŞLADI

Dünya Yeniden Aynı Kavşakta mı?

Dr. Artunç Kocabalkan

Bir ekonomik krizin başladığını anlamak için çoğu yatırımcı önce bankalara bakar.

Faizler…
Merkez bankaları…
Borsa…
Tahvil piyasası…

Oysa tarih bize bambaşka bir şey söylüyor.

Son yarım yüzyılın en büyük ekonomik kırılmalarının önemli bir bölümü bankalarda başlamadı.

Önce enerji pahalandı.

Ardından lojistik aksadı.

Üretim yavaşladı.

Enflasyon yükseldi.

Faizler arttı.

Şirket bilançoları bozuldu.

En sonunda finans sistemi bu baskıyı fiyatladı.

Bugün Hürmüz Boğazı etrafında yaşanan gelişmeler tam da bu nedenle yalnızca jeopolitik bir haber değildir.

Bu, küresel ekonominin kalp damarlarından biri üzerinde oluşan baskının habercisidir.

Asıl soru petrolün 100, 120 ya da 150 dolar olup olmayacağı değildir.

Asıl soru, küresel ekonominin yeni bir arz şokuna ne kadar dayanabileceğidir.

Petrol Sadece Benzin Değildir

Petrol denildiğinde çoğu insanın aklına akaryakıt gelir.

Oysa modern ekonomi petrol üzerine inşa edilmiştir.

Petrol;

• ulaşımdır,
• tarımdır,
• gübredir,
• ilaçtır,
• plastik üretimidir,
• tekstildir,
• ambalajdır,
• havacılıktır,
• deniz taşımacılığıdır,
• elektriktir,
• sanayidir.

Dünya Bankası ve Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verileri, küresel ekonominin enerji yoğunluğunda önemli iyileşmeler yaşansa da enerji arzının hâlâ ekonomik büyümenin temel belirleyicilerinden biri olduğunu gösteriyor.

Petrol fiyatındaki her kalıcı yükseliş yalnızca enerji şirketlerini etkilemez.

Maliyet zincirinin tamamını etkiler.

Ve bu etkinin tüketiciye ulaşması bazen aylar sürer.

Gıdanın Görünmeyen Hikâyesi

Bugün marketten alınan ekmeğin içinde yalnızca buğday yoktur.

Petrol de vardır.

Çünkü modern tarım;

• traktörlerle,
• biçerdöverlerle,
• dizel yakıtla,
• petrokimya ürünleriyle,
• azotlu gübrelerle çalışmaktadır.

Haber-Bosch süreci sayesinde üretilen azotlu gübreler doğalgaza ve enerjiye bağımlıdır.

Enerji maliyetindeki her yükseliş tarımsal üretim maliyetlerini yukarı iter.

Bu nedenle enerji krizi çoğu zaman birkaç ay sonra gıda enflasyonu olarak karşımıza çıkar.

1970’lerden bu yana yaşanan hemen her büyük petrol şokunda benzer mekanizma çalışmıştır.

Rafların Boşalması Bir Günde Olmaz

İnsanlar krizleri market rafları boşaldığında fark eder.

Oysa süreç çok daha önce başlamıştır.

Önce sigorta maliyetleri artar.

Sonra navlun yükselir.

Daha sonra teslim süreleri uzar.

Üreticiler stok artırmaya başlar.

Ardından maliyetler fiyatlara yansır.

En son tüketici bunu markette hisseder.

2020 pandemi döneminde yaşanan konteyner krizi bunun en net örneklerinden biridir.

Fabrikalar üretim yapabiliyordu.

Ancak ürünler taşınamıyordu.

Sonuç?

Küresel enflasyon.

Hürmüz Boğazı Neden Bu Kadar Kritik?

Hürmüz Boğazı dünya enerji sisteminin en önemli geçiş noktalarından biridir.

Körfez ülkelerinden çıkan petrolün ve sıvılaştırılmış doğalgazın önemli bölümü bu dar su yolundan geçmektedir.

Alternatif boru hatları bulunsa da mevcut kapasite küresel talebi tamamen karşılayabilecek düzeyde değildir.

Dolayısıyla bölgede yaşanacak her askerî gerilim;

• tanker sigortalarını,
• navlun fiyatlarını,
• teslim sürelerini,
• enerji fiyatlarını,
• yatırımcı psikolojisini etkiler.

Bazen fiziksel arz kesilmese bile yalnızca risk primi bile fiyatların yükselmesi için yeterlidir.

Piyasalar çoğu zaman gerçekleşen olayı değil, gerçekleşme ihtimalini fiyatlar.

Tarihin Tekrar Eden Dersi

1973 Petrol Krizi

OPEC üretim kesintileri dünya ekonomisini resesyona sürükledi.

Batı dünyasında çift haneli enflasyon görüldü.

Enerji maliyetleri tüm sektörleri etkiledi.

1979 İran Devrimi

Petrol arzındaki belirsizlik ikinci büyük enerji şokunu doğurdu.

Faizler yükseldi.

Enflasyon yeniden hızlandı.

1990 Körfez Krizi

Irak’ın Kuveyt’i işgali petrol fiyatlarında sert yükseliş yarattı.

Küresel piyasalarda belirsizlik arttı.

2008

Petrol tarihi zirvelerine yaklaşırken ulaştırma maliyetleri yükseldi.

Ardından finans sistemi çöktü.

Bugün çoğu kişi yalnızca Lehman Brothers’ı hatırlar.

Oysa enerji fiyatları aylar öncesinden alarm vermeye başlamıştı.

2020

Pandemi gösterdi ki;

ürünü üretmek yetmez.

Taşıyamıyorsanız ekonomi durur.

2022

Rusya-Ukrayna savaşı yalnızca doğal gaz krizine neden olmadı.

Gıda fiyatları da tarihi seviyelere ulaştı.

Çünkü enerji ve tarım birbirinden ayrılmaz iki sistemdir.

Yapay Zekâ Çağı Eski Gerçekleri Değiştirmedi

Bugün herkes yapay zekâyı konuşuyor.

Trilyon dolarlık veri merkezleri kuruluyor.

Fakat hiçbir veri merkezi;

elektrik olmadan,

bakır olmadan,

çip taşımacılığı olmadan,

soğutma sistemleri olmadan çalışamaz.

Dijital ekonomi bile fiziksel altyapıya bağımlıdır.

Enerji güvenliği bu nedenle yalnızca petrol şirketlerinin değil, teknoloji devlerinin de en önemli gündemlerinden biridir.

Lojistik Zinciri Sessizce Kırılır

Ekonomik krizler çoğu zaman dramatik şekilde başlamaz.

Bir limanda gecikmeyle başlar.

Bir sigorta primiyle devam eder.

Bir konteyner eksikliğiyle büyür.

Bir tanker rotasını değiştirir.

Bir şirket stok artırır.

Sonra herkes aynı anda maliyet artışını konuşmaya başlar.

İşte bu nedenle lojistik sektörü ekonominin erken uyarı sistemidir.

Türkiye Açısından Riskler

Türkiye enerji ithalatçısı bir ekonomidir.

Dolayısıyla petrol fiyatlarındaki kalıcı yükseliş;

• cari açığı,
• enerji faturasını,
• ulaştırma maliyetlerini,
• üretici fiyatlarını,
• tüketici enflasyonunu etkileyebilir.

Enerji maliyetleri arttığında;

sanayi şirketleri,

lojistik firmaları,

havayolları,

kimya sektörü,

plastik üreticileri,

tarım sektörü farklı oranlarda baskı hisseder.

Buna karşılık enerji üreticileri ve belirli emtia şirketleri görece daha dirençli performans gösterebilir.

Yatırımcı açısından önemli olan tek başına petrol fiyatı değil;

petrolün ekonomik zincire ne hızla yayıldığıdır.

En Büyük Yanılgı

Bugün birçok kişi petrolü yalnızca akaryakıt fiyatı olarak görüyor.

Oysa gerçek maliyet birkaç ay sonra ortaya çıkıyor.

Çünkü petrol;

ürünün kendisi değil,

ürüne ulaşmanın maliyetidir.

Ekonomi tarihinde taşımacılık maliyetleri yükseldiğinde;

önce üretici zorlanır,

sonra tüketici,

en sonunda finans sistemi.

Bugün Neyi İzlemeliyiz?

Önümüzdeki dönemde yalnızca Brent petrol fiyatına bakmak yeterli olmayacaktır.

Yakından takip edilmesi gereken göstergeler şunlardır:

• Tanker trafiği
• Deniz sigorta primleri
• Navlun endeksleri
• LNG akışları
• Dizel marjları
• Gübre fiyatları
• Küresel PMI verileri
• Liman yoğunlukları
• Konteyner maliyetleri
• Enerji stokları

Çünkü ekonomik dönüşümler çoğu zaman bu göstergelerde başlar.

FT Full Throttle Sonuç

Finans tarihine geriye dönüp baktığımızda büyük krizlerin ortak bir özelliği dikkat çekiyor.

Krizlerin çoğu bankalarda başlamadı.

Önce enerji pahalandı.

Sonra lojistik zorlandı.

Ardından üretim maliyetleri yükseldi.

Enflasyon hızlandı.

Merkez bankaları faiz artırmak zorunda kaldı.

Şirket kârlılıkları geriledi.

Ve sonunda finans sistemi bu baskıyı fiyatladı.

Bugün yeniden benzer bir döneme girip girmediğimizi zaman gösterecek.

Ancak bir gerçek değişmiyor:

Modern ekonomi, görünenden çok daha kırılgan bir tedarik zinciri üzerine kurulu.

Bu nedenle yatırımcıların yalnızca bilançolara değil; limanlara, tanker rotalarına, enerji koridorlarına ve lojistik ağlarına da bakması gerekiyor.

Belki de önümüzdeki yılların en kritik sorusu petrolün kaç dolar olacağı değil;

dünyanın yüksek enerji maliyetlerini, kırılgan tedarik zincirlerini ve giderek normalleşen jeopolitik riskleri ne kadar süre taşıyabileceği olacak.

Çünkü ekonomi tarihini değiştiren krizlerin çoğu gerçekten de bankalarda değil, enerji ve lojistik hatlarında başladı.

Ve bugün dünya, bir kez daha aynı kavşağa doğru ilerliyor.

Kaynak Çerçevesi

Bu analiz; Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA), IMF, Dünya Bankası, OECD, BIS, UNCTAD, Drewry World Container Index, Clarksons Research, Lloyd’s List Intelligence, S&P Global Commodity Insights, Reuters, Financial Times, Bloomberg Economics ve enerji güvenliği ile tedarik zincirleri üzerine yayımlanmış akademik literatürün ortaya koyduğu tarihsel eğilimler ve piyasa dinamikleri temel alınarak hazırlanmıştır.