Çin Yapımı Yapay Zeka Modelleri Para Kazandırabilirler mi?

DeepSeek adlı, Çin’den çıkan ve daha önce pek bilinmeyen bir yapay zekâ laboratuvarının çarpıcı yeni modeliyle dünyayı sarsmasının üzerinden geçen bir yıl içinde, ülkenin yapay zekâdaki ağırlığı daha da arttı. Çin artık, eğitim sırasında öğrenilen sayısal parametreleri serbestçe erişime açan (ancak altta yatan verileri ya da kaynak kodunu paylaşmayan) “açık ağırlıklı” modellerde tartışmasız küresel lider konumunda. Bu tür açık modeller için popüler bir platform olan Hugging Face’te, Çin menşeli modellerin indirme sayısı artık Amerikalı rakiplerini geçmiş durumda (bkz. grafik 1).

Dalga yaratan yalnızca DeepSeek değil; şirketin önümüzdeki birkaç hafta içinde bir başka iddialı model yayımlamayı planladığı bildiriliyor. Eylül ayında, Çinli e-ticaret devi Alibaba’nın geliştirdiği Qwen adlı model ailesi, Hugging Face’te en popüler hale gelerek Meta’nın Llama serisini tahtından indirdi. Noel’den hemen sonra ise Amerikan sosyal medya devi, Singapur’a taşınmış bir başka Çinli yapay zekâ laboratuvarı olan Manus’u satın almak için 2 milyar doların üzerinde ödeme yapacağını açıkladı; Çin hükümeti bu anlaşmayı henüz engelleyebilir. Ocak ayının başında MiniMax ve Z.ai adlı iki Çinli model geliştiricisi Hong Kong borsasında halka açıldı. O tarihten bu yana hisseleri hızla yükseldi.

Çin’in modelleri dünya standartlarında. Bir sıralama sitesi olan LMArena’da, performans kıyaslamalarında üst sıraları Amerika’nın önde gelen yapay zekâ şirketlerinin—OpenAI, Google, Anthropic ve xAI—sunduğu kapalı (proprietary) modeller domine ediyor. Ancak Alibaba, Z.ai ve diğer Çinli şirketlerin geliştirdiği açık alternatifler de çok geriden gelmiyor.

Sorun, bu açık modellerden para kazanmakta yaşanıyor. Bir veri sağlayıcısı olan Sensor Tower’ın rakamlarına göre, OpenAI’nin ChatGPT’si Ekim ayına kadar olan 12 aylık dönemde Apple’ın App Store’u üzerinden küresel çapta 1,7 milyar dolar gelir elde etti. Buna karşılık, en popüler on Çinli yapay zekâ sohbet botunun toplam geliri yalnızca 500 bin dolar civarında kaldı. Bunların çoğu hâlâ ücretsiz. Geliştiricilerin başlıca kazanç yolları, şirketlerin açık modelleri devreye almasına yardımcı olan hizmetler satmak ve bu modelleri çalıştıracak altyapıyı sağlamak. Ancak bu da kolay olmadı. MiniMax, 2025’in ilk dokuz ayında sadece 53 milyon dolar satış yapabildi ve 512 milyon dolar zarar etti. Z.ai de ciddi biçimde zarar yazıyor. Çin’in yapay zekâ sektörü—özellikle girişimler—bir tasfiye sürecine doğru gidiyor gibi görünüyor.

Çinli model geliştiricilerin yaşadığı zorluklar kısmen son derece rekabetçi ama görece küçük olan iç pazardan kaynaklanıyor. Brookings Institution’dan Kyle Chan’in belirttiğine göre, DeepSeek’in geçen yılki çıkışı daha zayıf model geliştiricilerin geri çekilmesine yol açan bir “ayıklamayı” tetikledi. Buna rağmen pazar hâlâ son derece kalabalık. Bloomberg Intelligence’ın verilerine göre, Eylül ayında piyasada 500’ün üzerinde Çinli yapay zekâ modeli vardı; bu sayı iki yıl önce yalnızca 14’tü.

Çok sayıda seçeneğe sahip olan Çinli tüketicilerden elde edilen gelir ise yok denecek kadar az. Çoğu geliştirici için kurumsal pazar da pek kazançlı olmadı. Çinli şirketler, faaliyetlerinde kullandıkları yazılımlar için harcama yapma konusunda meşhur biçimde cimri; toplamda yaklaşık 50 milyar dolar ödüyorlar ki bu, Amerikan şirketlerinin harcadığının onda birinden bile az.

Küçük model kârları
Bu tablo, Çinli yapay zekâ şirketlerinin neden büyüme için yurt dışına yöneldiğini açıklıyor. Yollardan biri küresel güneyden geçiyor. Z.ai’nin yurt dışı işlerinden sorumlu yöneticisi Zixuan Li, şirketin özellikle Çin’le “çatışması olmayan” Brezilya, Malezya ve Singapur gibi ülkelerde kurumsal müşteri kazandığını söylüyor. Kasım ayında Singapur’un ulusal yapay zekâ programı, Sea-Lion modelinin Llama’dan Qwen’e geçtiğini ve Alibaba’nın bulut altyapısı üzerinde çalıştığını duyurdu. Bir yatırım bankası olan Goldman Sachs, Alibaba, Baidu, ByteDance ve Tencent dahil olmak üzere büyük Çinli bulut bilişim sağlayıcılarının bu yıl veri merkezi altyapısına 70 milyar dolar yatırım yapacağını; odak noktalarının ise özellikle Asya, Latin Amerika ve Orta Doğu olacağını tahmin ediyor.

Ne var ki bu pazarların çoğu da küçük. Asıl büyük ödül, Çinli modellerin giderek daha fazla ilgi görmeye başladığı Batı. Airbnb’nin CEO’su Brian Chesky, konaklama platformunun artık Qwen’i kullanan şirketler arasında yer aldığını belirtmişti.

Ancak Batı’daki benimsemenin büyük kısmı, cepleri derin şirketlerden ziyade kuruş hesabı yapan girişimler tarafından gerçekleşiyor. Çinli modeller, ücretsiz olmaları ve birçok Batılı modele kıyasla daha az hesaplama gücü gerektirecek şekilde tasarlanmaları nedeniyle küçük şirketler için cazip. Ayrıca belirli amaçlara kolayca uyarlanabiliyorlar. Geliştiriciler, Alibaba’nın yayımladığı 400 açık Qwen modelinden 180 binden fazla “türev” sürüm oluşturdu. San Francisco merkezli, açık modelleri çalıştırmaya yönelik bir platform olan Fireworks AI’ın patronu Lin Qiao, girişimlerin hızlı ve ucuz denemeler yapmak istediğini söylüyor. Açık modeller bunun için “gerçekten çok iyi” çalışıyor.

Buna karşılık büyük şirketler temkinli. Silikon Vadisi merkezli bir girişim sermayesi şirketi olan Menlo Ventures’ın anketine göre, Çinli modeller Amerikan şirketlerinde açık model kullanımının yaklaşık %10’unu oluşturuyor (bkz. grafik 2). Çoğu, Meta’nın ya da Fransız geliştirici Mistral’in modellerine dayanıyor. Büyük bir Amerikan şirketinden bir yönetici, veri gizliliği kaygılarına ve Çinli bir modelin Batı’da yasaklanması halinde sistemlerin yeniden uyarlanmak zorunda kalacağı riskine işaret ediyor. Büyük firmalar Çin menşeli kodu kullandıklarında bile, bunu sağlayıcının bulutu üzerinden değil kendi altyapılarında çalıştırmayı tercih ediyor. Bu yaklaşım riski düşük tutuyor; ancak model geliştiricinin kasasına da gelir girmesini engelliyor.

Büyük dil engelleri

Amerika’da iş yapmak, Çinli yapay zekâ şirketleri için daha da zorlaşabilir. Geçen yıl Z.ai, ABD’nin “varlık listesi”ne eklendi ve ülkenin teknolojisine erişimi kısıtlandı. Birkaç eyalet yönetimi, DeepSeek’in resmî bilgisayar ağlarında kullanılmasını yasakladı. Çin’e ait kısa video uygulaması TikTok’un—son derece popüler olmasına rağmen—Amerikan operasyonunu yerel bir konsorsiyuma satmak zorunda kalması, Çinli platformların karşı karşıya olduğu tehlikeli siyasi zemini gözler önüne seriyor.

Avrupa ise, özellikle Amerika ile ilişkiler daha da gerilirse, iş yapmak açısından nispeten daha açık olabilir. En ileri yapay zekâyı geliştirme yarışında daha da geri düştükçe, Avrupa hükümetleri teknolojinin benimsenmesini teşvik etmekten daha fazla kazanç elde edilebileceğine karar verebilir. Açık Çinli modelleri benimsemek buna yardımcı olur. Yine de Avrupa’da bile Çinli yapay zekâ sağlayıcılarının para kazanması zor olabilir. Şirketleri ücretsiz modellerle denemeye ikna etmek başka bir şey; onları Çin’e ait veri merkezlerini kullanmaya razı etmek bambaşka.

Tüm bunlar Alibaba ve Tencent gibi teknoloji devleri için varoluşsal bir sorun teşkil etmeyecek. Yapay zekâyı e-ticaret ve sosyal medya gibi diğer hizmetlere entegre ederek bunları daha iyi hale getirebilir ve içerideki kullanıcılar üzerindeki hâkimiyetlerini sıkılaştırabilirler. Cepleri dolu; ayrıca veri merkezlerine, Amerikalı teknoloji devlerinin yaptığı kadar yatırım yapmıyorlar. Ancak Çin’in çok sayıdaki yapay zekâ girişimi için önümüzdeki dönem zor geçecek.